اصول فقه از منظر فقیه محقق، حجت‌الاسلام دکتر حشمدار (دام ظلّه)

اصولیان در این مسئله اختلاف نظر دارند. برخی معتقدند استصحاب به دلیل داشتن یقین سابق، مقدم بر برائت است؛ زیرا برائت تنها در موارد فقدان یقین جاری می‌شود، در حالی که استصحاب بر پایه یقین سابق بنا شده و عقل و شرع حکم می‌کنند که یقین با شک نقض نشود. بنابراین اگر مکلف یقین به وجوب یا حرمت چیزی در …

پس از روشن شدن شرایط و رتبه اصول عملیه، اصولیان به این پرسش می‌رسند که جایگاه این اصول در نظام قواعد چیست. آیا آنها قواعد اولیه‌اند که مستقیماً تکلیف را بیان می‌کنند، یا اینکه تنها در فقدان دلیل اصلی به‌عنوان قواعد ثانویه وارد عمل می‌شوند. تحلیل نشان می‌دهد که اصول عملیه همواره در رتبه ثانوی قرار دارند. زیرا قواعد اولیه …

پس از تعیین نسبت اصول عملیه با امارات و جایگاه آنها در سلسله مراتب حجج، اصولیان به این پرسش می‌رسند که آیا این اصول مانند امارات، حجیت مستقل دارند یا اینکه تنها قواعدی فرعی‌اند که در فقدان دلیل اصلی به کار می‌آیند. تحلیل نشان می‌دهد که اصول عملیه به‌خودی‌خود حجت‌اند، اما نه به‌معنای کاشفیت از واقع، بلکه به‌معنای تعیین وظیفه …

پس از روشن شدن نسبت اصول عملیه با امارات و جایگاه آنها در اجتهاد، اصولیان به این پرسش می‌رسند که آیا این اصول بدون هیچ قید و شرطی در هر مورد شک جاری می‌شوند یا اینکه جریان آنها نیازمند ضوابطی است. تحلیل نشان می‌دهد که هر اصل عملی شرایط خاص خود را دارد: برائت تنها در جایی جاری می‌شود که …

پس از روشن شدن نسبت اصول عملیه با امارات و جایگاه آنها در اجتهاد، اصولیان به این پرسش می‌رسند که آیا این اصول فقط برای تعیین تکلیف فردی مکلف جعل شده‌اند یا می‌توانند در سطح کلان، یعنی در نظام حقوقی و اجتماعی نیز نقش ایفا کنند. تحلیل نشان می‌دهد که اصول عملیه گرچه در اصل برای رفع حیرت فردی جعل …

پس از روشن شدن ماهیت اصول عملیه، اصولیان به این پرسش می‌رسند که نسبت آنها با امارات چیست. اماره مانند خبر ثقه یا ظهور لفظ، به‌گونه‌ای جعل شده که کاشف از واقع است و شارع آن را حجت کرده است. اصول عملیه اما تنها برای رفع حیرت در مقام شک جعل شده‌اند. تحلیل نشان می‌دهد که اگر اماره معتبر وجود …

پس از تعیین قلمرو هر اصل و مقایسه آنها، اصولیان به سراغ این پرسش می‌روند که ماهیت اصول عملیه چیست. آیا این اصول مانند ادله لفظی، کاشف از حکم واقعی‌اند و حجیت ذاتی دارند، یا اینکه صرفاً برای رفع سرگردانی مکلف در موارد فقدان دلیل جعل شده‌اند. تحلیل نشان می‌دهد که اصول عملیه برخلاف امارات، کاشف از حکم واقعی نیستند. …

پس از بررسی برائت، احتیاط، تخییر و استصحاب و تعیین قلمرو آنها، اصولیان به سراغ این پرسش می‌روند که جایگاه اصول عملیه دقیقاً کجاست. آیا این اصول فقط زمانی به کار می‌آیند که مکلف در حکم یا موضوع شک دارد، یا اینکه در موارد علم نیز می‌توانند نقشی ایفا کنند. تحلیل نشان می‌دهد که اصول عملیه اساساً برای رفع حیرت …

پس از بررسی برائت، احتیاط، تخییر و استصحاب، اصولیان به سراغ این پرسش می‌روند که آیا این اصول در مقام عمل با هم تزاحم دارند یا هرکدام در جایگاه ویژه‌ای جریان می‌یابند. تحلیل نشان می‌دهد که اصول عملیه در حقیقت ناظر به شرایط متفاوت‌اند. برائت در شک ابتدایی و فقدان دلیل الزام‌آور جاری می‌شود. احتیاط در مواردی که احتمال تکلیف …

پس از بررسی اصول عملیه چهارگانه، اصولیان به سراغ مقایسه و تعیین قلمرو آنها می‌روند. پرسش اصلی این است که وقتی مکلف در وضعی دچار شک می‌شود، آیا باید به استصحاب تمسک کند یا به برائت، احتیاط یا تخییر. تحلیل اصولیان نشان می‌دهد که استصحاب در جایی مقدم است که یقین سابق وجود داشته و اکنون شک در بقای آن …