سامانه مشاوره رایگان قضایی و حقوقی حجت الاسلام و المسلمین دکتر حشمدار
Related Articles
آیا ادوات حصر، دلالت بر نفی حکم از غیر مورد محصور دارند؟
مثال مشهور:
«إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ» «لا إلهَ إلّا الله» «ما جائنی إلّا زید»
آیا اینها مفهوم دارند؟ یعنی آیا «انحصار» میفهمانند؟
۱) ادوات حصر
اصولیان ادوات حصر را به چند دسته تقسیم میکنند:
۱) «إنّما»
قویترین ادات حصر. مثال: «إنّما المؤمنون إخوة»
۲) «لا… إلّا»
مثال: «لا إله إلّا الله»
۳) «ما… إلّا»
مثال: «ما جائنی إلّا زید»
۴) تقدیم ما حقّه التأخیر
مثال: «إیّاک نعبد» (تقدیم مفعول بر فعل)
۵) ادات استثناء
مثل: «إلّا»
اینها مهمترین ادوات حصرند.
۲) قول مشهور: ادوات حصر «مفهوم دارند»
مشهور اصولیان شیعه معتقدند:
هرگاه ادات حصر بهکار رود، دلالت بر انحصار دارد.
یعنی:
- حکم فقط برای مورد ذکرشده ثابت است
- و از غیر آن نفی میشود
دلیل مشهور
- عرف از ادات حصر، انحصار میفهمد
- ادات حصر، وضعاً برای انحصار ساخته شدهاند
- مفهوم حصر از اقوی مفاهیم است
قائلان مشهور
- آخوند خراسانی
- نائینی
- اصفهانی
- علامه طباطبایی
- خویی
- امام خمینی
۳) قول منکران: ادوات حصر «مفهوم ندارند»
برخی اصولیان قدیم گفتهاند:
ادات حصر فقط برای تأکید است، نه برای انحصار.
اما این قول در اصول شیعه تقریباً کنار گذاشته شده است.
۴) اقوال علما بهصورت تفصیلی
۱) آخوند خراسانی
آخوند میگوید:
- ادات حصر، ظهور در انحصار دارند
- مفهوم حصر از اقوی مفاهیم است
- «إنّما» اقوی ادات حصر است
- «لا… إلّا» نیز دلالت روشن بر انحصار دارد
آخوند تأکید میکند که مفهوم حصر، وضعی است، نه صرفاً عرفی.
۲) محقق نائینی
نائینی نیز قائل به مفهوم حصر است:
- ادات حصر، وضعاً برای انحصارند
- مفهوم حصر، اقوی از مفهوم شرط است
- «إنّما» اقوی ادات حصر است
- «لا… إلّا» نیز دلالت قطعی دارد
نائینی تحلیل دقیقی از «إنّما» ارائه میکند.
۳) محقق اصفهانی
اصفهانی با مبنای «تعهد» وارد بحث میشود:
- ادات حصر یعنی تعهد مولا به حکم در مورد خاص
- و تعهد به نفی حکم از غیر آن
- پس مفهوم حصر ثابت است
اصفهانی تحلیل فلسفی بسیار عمیقی ارائه میکند.
۴) علامه طباطبایی
علامه تحلیل عرفی ارائه میکند:
- عرف از ادات حصر، انحصار میفهمد
- «إنّما» و «لا… إلّا» از روشنترین ادوات حصرند
- پس مفهوم حصر ثابت است
۵) سید ابوالقاسم خویی
خویی از مدافعان قوی مفهوم حصر است:
- ادات حصر، اقوی مفاهیم را دارند
- «إنّما» اقوی ادات حصر است
- «لا… إلّا» نیز دلالت قطعی دارد
- مفهوم حصر، دلالت وضعی است
۶) امام خمینی
امام خمینی نیز همین مبنا را میپذیرد:
- ادات حصر، ظهور در انحصار دارند
- مفهوم حصر، دلالت عرفی و وضعی دارد
- انکار مفهوم حصر، خلاف ظاهر است
۵) مواردی که حصر «مفهوم ندارد»
اصولیان چند مورد استثنایی ذکر کردهاند:
۱) حصر اضافی
مثال: «إنّما زید شاعر» یعنی در میان صفات زید، شاعر بودن مهم است نه اینکه فقط شاعر است.
۲) حصر ادعایی
مثال: «لا عالم إلّا زید» در مقام مدح یا ذم است.
۳) حصر برای مبالغه
مثل اشعار عرب.
۴) حصر برای ردّ توهّم
نه برای انحصار حقیقی.
۶) ثمرات بحث مفهوم حصر
۱) در توحید
«لا إله إلّا الله» → نفی همهٔ معبودها جز خدا.
۲) در فقه عبادات
«إنّما الأعمال بالنیّات» → عمل بدون نیت، ارزش ندارد.
۳) در معاملات
«إنّما البیع عن تراض» → بیع بدون تراضی باطل است.
۴) در حدود
«إنّما یحلّ الکلام فی ثلاث» → فقط در سه مورد سخن گفتن جایز است.
۵) در اصول عملیه
اگر شک کنیم حصر مفهوم دارد یا نه: → چون مفهوم حصر اقوی مفاهیم است → اصل، ثبوت مفهوم است نه برائت.
۷) جمعبندی تحلیلی
در یک نگاه تطبیقی:
- آخوند: مفهوم دارد
- نائینی: مفهوم دارد
- اصفهانی: مفهوم دارد
- علامه: مفهوم دارد
- خویی: مفهوم دارد
- امام خمینی: مفهوم دارد
- قدما: برخی منکر مفهوم
نتیجه: در اصول شیعه، مفهوم حصر از اقوی مفاهیم است و تقریباً مسلّم شمرده میشود
آیا ادوات حصر، دلالت بر نفی حکم از غیر مورد محصور دارند؟
مثال مشهور:
«إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ» «لا إلهَ إلّا الله» «ما جائنی إلّا زید»
آیا اینها مفهوم دارند؟ یعنی آیا «انحصار» میفهمانند؟
۱) ادوات حصر
اصولیان ادوات حصر را به چند دسته تقسیم میکنند:
۱) «إنّما»
قویترین ادات حصر. مثال: «إنّما المؤمنون إخوة»
۲) «لا… إلّا»
مثال: «لا إله إلّا الله»
۳) «ما… إلّا»
مثال: «ما جائنی إلّا زید»
۴) تقدیم ما حقّه التأخیر
مثال: «إیّاک نعبد» (تقدیم مفعول بر فعل)
۵) ادات استثناء
مثل: «إلّا»
اینها مهمترین ادوات حصرند.
۲) قول مشهور: ادوات حصر «مفهوم دارند»
مشهور اصولیان شیعه معتقدند:
هرگاه ادات حصر بهکار رود، دلالت بر انحصار دارد.
یعنی:
- حکم فقط برای مورد ذکرشده ثابت است
- و از غیر آن نفی میشود
دلیل مشهور
- عرف از ادات حصر، انحصار میفهمد
- ادات حصر، وضعاً برای انحصار ساخته شدهاند
- مفهوم حصر از اقوی مفاهیم است
قائلان مشهور
- آخوند خراسانی
- نائینی
- اصفهانی
- علامه طباطبایی
- خویی
- امام خمینی
۳) قول منکران: ادوات حصر «مفهوم ندارند»
برخی اصولیان قدیم گفتهاند:
ادات حصر فقط برای تأکید است، نه برای انحصار.
اما این قول در اصول شیعه تقریباً کنار گذاشته شده است.
۴) اقوال علما بهصورت تفصیلی
۱) آخوند خراسانی
آخوند میگوید:
- ادات حصر، ظهور در انحصار دارند
- مفهوم حصر از اقوی مفاهیم است
- «إنّما» اقوی ادات حصر است
- «لا… إلّا» نیز دلالت روشن بر انحصار دارد
آخوند تأکید میکند که مفهوم حصر، وضعی است، نه صرفاً عرفی.
۲) محقق نائینی
نائینی نیز قائل به مفهوم حصر است:
- ادات حصر، وضعاً برای انحصارند
- مفهوم حصر، اقوی از مفهوم شرط است
- «إنّما» اقوی ادات حصر است
- «لا… إلّا» نیز دلالت قطعی دارد
نائینی تحلیل دقیقی از «إنّما» ارائه میکند.
۳) محقق اصفهانی
اصفهانی با مبنای «تعهد» وارد بحث میشود:
- ادات حصر یعنی تعهد مولا به حکم در مورد خاص
- و تعهد به نفی حکم از غیر آن
- پس مفهوم حصر ثابت است
اصفهانی تحلیل فلسفی بسیار عمیقی ارائه میکند.
۴) علامه طباطبایی
علامه تحلیل عرفی ارائه میکند:
- عرف از ادات حصر، انحصار میفهمد
- «إنّما» و «لا… إلّا» از روشنترین ادوات حصرند
- پس مفهوم حصر ثابت است
۵) سید ابوالقاسم خویی
خویی از مدافعان قوی مفهوم حصر است:
- ادات حصر، اقوی مفاهیم را دارند
- «إنّما» اقوی ادات حصر است
- «لا… إلّا» نیز دلالت قطعی دارد
- مفهوم حصر، دلالت وضعی است
۶) امام خمینی
امام خمینی نیز همین مبنا را میپذیرد:
- ادات حصر، ظهور در انحصار دارند
- مفهوم حصر، دلالت عرفی و وضعی دارد
- انکار مفهوم حصر، خلاف ظاهر است
۵) مواردی که حصر «مفهوم ندارد»
اصولیان چند مورد استثنایی ذکر کردهاند:
۱) حصر اضافی
مثال: «إنّما زید شاعر» یعنی در میان صفات زید، شاعر بودن مهم است نه اینکه فقط شاعر است.
۲) حصر ادعایی
مثال: «لا عالم إلّا زید» در مقام مدح یا ذم است.
۳) حصر برای مبالغه
مثل اشعار عرب.
۴) حصر برای ردّ توهّم
نه برای انحصار حقیقی.
۶) ثمرات بحث مفهوم حصر
۱) در توحید
«لا إله إلّا الله» → نفی همهٔ معبودها جز خدا.
۲) در فقه عبادات
«إنّما الأعمال بالنیّات» → عمل بدون نیت، ارزش ندارد.
۳) در معاملات
«إنّما البیع عن تراض» → بیع بدون تراضی باطل است.
۴) در حدود
«إنّما یحلّ الکلام فی ثلاث» → فقط در سه مورد سخن گفتن جایز است.
۵) در اصول عملیه
اگر شک کنیم حصر مفهوم دارد یا نه: → چون مفهوم حصر اقوی مفاهیم است → اصل، ثبوت مفهوم است نه برائت.
۷) جمعبندی تحلیلی
در یک نگاه تطبیقی:
- آخوند: مفهوم دارد
- نائینی: مفهوم دارد
- اصفهانی: مفهوم دارد
- علامه: مفهوم دارد
- خویی: مفهوم دارد
- امام خمینی: مفهوم دارد
- قدما: برخی منکر مفهوم
نتیجه: در اصول شیعه، مفهوم حصر از اقوی مفاهیم است و تقریباً مسلّم شمرده میشود
