سامانه مشاوره رایگان قضایی جمهوری اسلامی ایران حجت الاسلام و المسلمین دکتر حشمدار
Related Articles
موضوع درس در این درس بررسی میکنیم که آیا اجماع، که یک دلیل لبّی و غیرلفظی است، میتواند عام را تخصیص بزند. این بحث از آن جهت مهم است که اجماع در بسیاری از مسائل فقهی نقش تعیینکننده دارد، اما ماهیت آن با دلیل لفظی تفاوت دارد.
۱. آیا اجماع میتواند عام را تخصیص بزند اصولیان میگویند: بله، اجماع میتواند عام را تخصیص بزند، اما نه به همان گستردگی دلیل لفظی. چون اجماع دلیل لبّی است و دایرهاش محدود به قدر متیقن است.
پس اگر اجماع بهطور قطعی بگوید: این فرد یا این گروه از عموم خارجاند عام تخصیص میخورد.
۲. چرا اجماع قدرت تخصیص دارد اصولیان چند دلیل ذکر کردهاند:
الف) اجماع کاشف از قول معصوم است اگر اجماع قطعی باشد، در حقیقت یک دلیل شرعی است و میتواند عام را محدود کند.
ب) اجماع مانند دلیل منفصل عمل میکند یعنی عرف میان عام و اجماع تعارض نمیبیند؛ بلکه اجماع را قرینهای بر خروج برخی افراد میداند.
ج) اجماع در مقام بیان حکم واقعی است پس اگر حکم واقعی خلاف عموم باشد، عموم کنار میرود.
۳. محدودیتهای تخصیص به اجماع اجماع برخلاف دلیل لفظی، محدودیتهایی دارد:
الف) اجماع فقط قدر متیقن را خارج میکند چون دلیل لبّی است، نمیتوان از آن فراتر رفت. مثلاً اگر اجماع بگوید: غیر بالغ از عموم ارث خارج است فقط همین مورد خارج میشود، نه بیشتر.
ب) اجماع نمیتواند تخصیص اکثر ایجاد کند چون اجماع دلیل لبّی است و عرف چنین تخصیصی را نمیپذیرد.
ج) اجماع مبهم نمیتواند عام را تخصیص بزند اگر اجماع معلوم نباشد دقیقاً چه موردی را خارج میکند، نمیتوان به آن برای تخصیص استناد کرد.
۴. مثالهای فقهی الف) عام: یوصیکم الله فی أولادکم اجماع: ولد کافر ارث نمیبرد پس کافر از عموم خارج میشود.
ب) عام: السارق والسارقة فاقطعوا أیدیهما اجماع: سرقت در موارد اضطرار موجب قطع نیست پس اضطرار از عموم خارج میشود.
ج) عام: أحلّ الله البیع اجماع: بیع ربوی حرام است پس بیع ربوی از عموم خارج میشود.
۵. تفاوت تخصیص اجماعی با تخصیص عقلی تخصیص عقلی مبتنی بر حکم عقل است اما تخصیص اجماعی مبتنی بر کشف قول معصوم است. تخصیص عقلی بیشتر شبیه تخصص است اما تخصیص اجماعی شبیه تخصیص لفظی منفصل.
۶. آیا شهرت فتوایی میتواند عام را تخصیص بزند اصولیان میگویند: نه، شهرت فتوایی بهتنهایی قدرت تخصیص ندارد مگر اینکه کاشف از اجماع باشد. پس شهرت، دلیل مستقل برای تخصیص نیست
موضوع درس در این درس بررسی میکنیم که آیا اجماع، که یک دلیل لبّی و غیرلفظی است، میتواند عام را تخصیص بزند. این بحث از آن جهت مهم است که اجماع در بسیاری از مسائل فقهی نقش تعیینکننده دارد، اما ماهیت آن با دلیل لفظی تفاوت دارد.
۱. آیا اجماع میتواند عام را تخصیص بزند اصولیان میگویند: بله، اجماع میتواند عام را تخصیص بزند، اما نه به همان گستردگی دلیل لفظی. چون اجماع دلیل لبّی است و دایرهاش محدود به قدر متیقن است.
پس اگر اجماع بهطور قطعی بگوید: این فرد یا این گروه از عموم خارجاند عام تخصیص میخورد.
۲. چرا اجماع قدرت تخصیص دارد اصولیان چند دلیل ذکر کردهاند:
الف) اجماع کاشف از قول معصوم است اگر اجماع قطعی باشد، در حقیقت یک دلیل شرعی است و میتواند عام را محدود کند.
ب) اجماع مانند دلیل منفصل عمل میکند یعنی عرف میان عام و اجماع تعارض نمیبیند؛ بلکه اجماع را قرینهای بر خروج برخی افراد میداند.
ج) اجماع در مقام بیان حکم واقعی است پس اگر حکم واقعی خلاف عموم باشد، عموم کنار میرود.
۳. محدودیتهای تخصیص به اجماع اجماع برخلاف دلیل لفظی، محدودیتهایی دارد:
الف) اجماع فقط قدر متیقن را خارج میکند چون دلیل لبّی است، نمیتوان از آن فراتر رفت. مثلاً اگر اجماع بگوید: غیر بالغ از عموم ارث خارج است فقط همین مورد خارج میشود، نه بیشتر.
ب) اجماع نمیتواند تخصیص اکثر ایجاد کند چون اجماع دلیل لبّی است و عرف چنین تخصیصی را نمیپذیرد.
ج) اجماع مبهم نمیتواند عام را تخصیص بزند اگر اجماع معلوم نباشد دقیقاً چه موردی را خارج میکند، نمیتوان به آن برای تخصیص استناد کرد.
۴. مثالهای فقهی الف) عام: یوصیکم الله فی أولادکم اجماع: ولد کافر ارث نمیبرد پس کافر از عموم خارج میشود.
ب) عام: السارق والسارقة فاقطعوا أیدیهما اجماع: سرقت در موارد اضطرار موجب قطع نیست پس اضطرار از عموم خارج میشود.
ج) عام: أحلّ الله البیع اجماع: بیع ربوی حرام است پس بیع ربوی از عموم خارج میشود.
۵. تفاوت تخصیص اجماعی با تخصیص عقلی تخصیص عقلی مبتنی بر حکم عقل است اما تخصیص اجماعی مبتنی بر کشف قول معصوم است. تخصیص عقلی بیشتر شبیه تخصص است اما تخصیص اجماعی شبیه تخصیص لفظی منفصل.
۶. آیا شهرت فتوایی میتواند عام را تخصیص بزند اصولیان میگویند: نه، شهرت فتوایی بهتنهایی قدرت تخصیص ندارد مگر اینکه کاشف از اجماع باشد. پس شهرت، دلیل مستقل برای تخصیص نیست
