سامانه مشاوره رایگان قضایی جمهوری اسلامی ایران حجت الاسلام و المسلمین دکتر حشمدار
Related Articles
۱. محل بحث در درسهای قبل روشن شد که برائت شرعی آثار تکلیف مجهول را برمیدارد. اما یک سؤال مهم در عبادات مطرح میشود: اگر مکلف در جزئیت یا شرطیت چیزی شک کند و به برائت عمل کند، آیا عبادت او صحیح است یا فقط مؤاخذه ندارد؟
به عبارت دیگر: آیا برائت شرعی، «سقوط تکلیف» را ثابت میکند یا «صحت عمل» را نیز به دنبال دارد؟
۲. دو احتمال در اثر برائت وقتی مکلف نمیداند فلان جزء یا شرط واجب است یا نه، دو احتمال وجود دارد:
الف) برائت فقط مؤاخذه را برمیدارد یعنی اگر آن جزء یا شرط واقعاً واجب باشد، عمل بدون آن صحیح نیست، اما مکلف عقاب نمیشود.
ب) برائت علاوه بر رفع مؤاخذه، صحت عمل را نیز اثبات میکند یعنی عمل بدون آن جزء یا شرط صحیح است و تکلیف واقعی نیز در مقام عمل ساقط میشود.
۳. تحلیل اصولی حدیث رفع میگوید: «رفع ما لا یعلمون». این رفع، رفع آثار تکلیف مجهول است. یکی از آثار تکلیف، الزام به آوردن جزء یا شرط است. وقتی الزام برداشته شد، نتیجهاش این است که:
۱. مکلف مجبور به آوردن آن جزء یا شرط نیست ۲. اگر آن را ترک کند، مخالفتی رخ نداده است ۳. پس عبادت بدون آن صحیح است
زیرا صحت عبادت یعنی امتثال امر. وقتی شارع در حالت جهل، الزام را برمیدارد، امتثال همان عملی است که مکلف انجام داده است.
۴. مثال روشن نمیدانیم قنوت در نماز واجب است یا نه. به برائت عمل میکنیم و قنوت را ترک میکنیم. اگر برائت فقط مؤاخذه را برمیداشت، باید بگوییم: نماز بدون قنوت صحیح نیست، ولی عقاب ندارد. اما این نتیجه با ظاهر حدیث رفع سازگار نیست. حدیث رفع میگوید: تکلیف مجهول برداشته شده است. وقتی تکلیف برداشته شد، عمل بدون آن جزء صحیح است.
۵. نتیجه اصولی برائت شرعی در عبادات، هم مؤاخذه را برمیدارد و هم صحت عمل را اثبات میکند. زیرا شارع در حالت جهل، الزام را از بین برده است و عبادت بدون آن جزء یا شرط، امتثال محسوب میشود.
۶. تفاوت با برائت عقلی برائت عقلی فقط مؤاخذه را برمیدارد و درباره صحت عبادت ساکت است. اما برائت شرعی، صحت را نیز نتیجه میدهد. به همین دلیل، در عبادات، برائت شرعی نقش تعیینکننده دارد.
۷. نتیجه نهایی برائت شرعی در عبادات، موجب صحت عمل میشود. یعنی اگر مکلف در جزئیت یا شرطیت چیزی شک کند و به برائت عمل کند، عبادت او صحیح است و تکلیف واقعی نیز در مقام عمل ساقط میشود
۱. محل بحث در درسهای قبل روشن شد که برائت شرعی آثار تکلیف مجهول را برمیدارد. اما یک سؤال مهم در عبادات مطرح میشود: اگر مکلف در جزئیت یا شرطیت چیزی شک کند و به برائت عمل کند، آیا عبادت او صحیح است یا فقط مؤاخذه ندارد؟
به عبارت دیگر: آیا برائت شرعی، «سقوط تکلیف» را ثابت میکند یا «صحت عمل» را نیز به دنبال دارد؟
۲. دو احتمال در اثر برائت وقتی مکلف نمیداند فلان جزء یا شرط واجب است یا نه، دو احتمال وجود دارد:
الف) برائت فقط مؤاخذه را برمیدارد یعنی اگر آن جزء یا شرط واقعاً واجب باشد، عمل بدون آن صحیح نیست، اما مکلف عقاب نمیشود.
ب) برائت علاوه بر رفع مؤاخذه، صحت عمل را نیز اثبات میکند یعنی عمل بدون آن جزء یا شرط صحیح است و تکلیف واقعی نیز در مقام عمل ساقط میشود.
۳. تحلیل اصولی حدیث رفع میگوید: «رفع ما لا یعلمون». این رفع، رفع آثار تکلیف مجهول است. یکی از آثار تکلیف، الزام به آوردن جزء یا شرط است. وقتی الزام برداشته شد، نتیجهاش این است که:
۱. مکلف مجبور به آوردن آن جزء یا شرط نیست ۲. اگر آن را ترک کند، مخالفتی رخ نداده است ۳. پس عبادت بدون آن صحیح است
زیرا صحت عبادت یعنی امتثال امر. وقتی شارع در حالت جهل، الزام را برمیدارد، امتثال همان عملی است که مکلف انجام داده است.
۴. مثال روشن نمیدانیم قنوت در نماز واجب است یا نه. به برائت عمل میکنیم و قنوت را ترک میکنیم. اگر برائت فقط مؤاخذه را برمیداشت، باید بگوییم: نماز بدون قنوت صحیح نیست، ولی عقاب ندارد. اما این نتیجه با ظاهر حدیث رفع سازگار نیست. حدیث رفع میگوید: تکلیف مجهول برداشته شده است. وقتی تکلیف برداشته شد، عمل بدون آن جزء صحیح است.
۵. نتیجه اصولی برائت شرعی در عبادات، هم مؤاخذه را برمیدارد و هم صحت عمل را اثبات میکند. زیرا شارع در حالت جهل، الزام را از بین برده است و عبادت بدون آن جزء یا شرط، امتثال محسوب میشود.
۶. تفاوت با برائت عقلی برائت عقلی فقط مؤاخذه را برمیدارد و درباره صحت عبادت ساکت است. اما برائت شرعی، صحت را نیز نتیجه میدهد. به همین دلیل، در عبادات، برائت شرعی نقش تعیینکننده دارد.
۷. نتیجه نهایی برائت شرعی در عبادات، موجب صحت عمل میشود. یعنی اگر مکلف در جزئیت یا شرطیت چیزی شک کند و به برائت عمل کند، عبادت او صحیح است و تکلیف واقعی نیز در مقام عمل ساقط میشود
