سامانه مشاوره رایگان قضایی جمهوری اسلامی ایران حجت الاسلام و المسلمین دکتر حشمدار
Related Articles
۱. محل بحث در برخی موارد، مکلف نمیداند تکلیف واقعی چیست، اما شک او مربوط به چند احتمال محدود است. در برخی موارد دیگر، شک او مربوط به احتمالات بسیار زیاد و غیرقابل شمارش است. اصولیون این دو حالت را «شبهه محصوره» و «شبهه غیرمحصوره» مینامند. سؤال این است که آیا برائت شرعی در هر دو نوع شبهه جاری میشود یا تفاوت دارد.
۲. تعریف شبهه محصوره شبهه محصوره یعنی موارد شک محدود و قابل شمارش است. مثال: نمیدانیم یکی از دو ظرف نجس است. اینجا شک محدود است و مکلف میتواند احتیاط کند.
۳. تعریف شبهه غیرمحصوره شبهه غیرمحصوره یعنی موارد شک بسیار زیاد است و احتیاط ممکن نیست. مثال: نمیدانیم کدام یک از صدها ظرف نجس است. اینجا احتیاط عملاً ممکن نیست و مکلف نمیتواند همه را ترک کند.
۴. جریان برائت در شبهه غیرمحصوره در شبهه غیرمحصوره، چون احتیاط ممکن نیست، برائت شرعی بدون تردید جاری میشود. حدیث رفع میگوید: «رفع ما لا یعلمون». وقتی مکلف نمیتواند علم پیدا کند و احتیاط هم ممکن نیست، شارع آثار تکلیف مجهول را برمیدارد. پس در شبهه غیرمحصوره، برائت قطعی است.
۵. جریان برائت در شبهه محصوره در شبهه محصوره، مکلف میتواند احتیاط کند. مثلاً اگر یکی از دو ظرف نجس باشد، میتواند هر دو را ترک کند. در اینجا دو دیدگاه وجود دارد:
دیدگاه اول: برائت جاری نمیشود چون مکلف میتواند احتیاط کند و از نجاست واقعی اجتناب کند. پس شارع میگوید: احتیاط کن.
دیدگاه دوم: برائت جاری میشود چون حدیث رفع عام است و میگوید: «رفع ما لا یعلمون». این شامل شبهه محصوره هم میشود. پس مکلف میتواند به برائت عمل کند.
۶. نظر مشهور اصولیان مشهور اصولیان قائلاند که:
۱. در شبهه غیرمحصوره، برائت جاری است ۲. در شبهه محصوره، احتیاط مقدم است زیرا ترک احتیاط در شبهه محصوره، بیاعتنایی به احتمال قوی است. اما در شبهه غیرمحصوره، احتمال ضعیف است و اعتنا نمیشود.
۷. نتیجه نهایی برائت شرعی در شبهات غیرمحصوره بدون تردید جاری است. اما در شبهات محصوره، مشهور اصولیان احتیاط را مقدم میدانند، هرچند برخی قائل به جریان برائت در هر دو نوع شبههاند. پس تفاوت میان شبهه محصوره و غیرمحصوره در جریان برائت، یک تفاوت مشهور و پذیرفتهشده در اصول فقه است
۱. محل بحث در برخی موارد، مکلف نمیداند تکلیف واقعی چیست، اما شک او مربوط به چند احتمال محدود است. در برخی موارد دیگر، شک او مربوط به احتمالات بسیار زیاد و غیرقابل شمارش است. اصولیون این دو حالت را «شبهه محصوره» و «شبهه غیرمحصوره» مینامند. سؤال این است که آیا برائت شرعی در هر دو نوع شبهه جاری میشود یا تفاوت دارد.
۲. تعریف شبهه محصوره شبهه محصوره یعنی موارد شک محدود و قابل شمارش است. مثال: نمیدانیم یکی از دو ظرف نجس است. اینجا شک محدود است و مکلف میتواند احتیاط کند.
۳. تعریف شبهه غیرمحصوره شبهه غیرمحصوره یعنی موارد شک بسیار زیاد است و احتیاط ممکن نیست. مثال: نمیدانیم کدام یک از صدها ظرف نجس است. اینجا احتیاط عملاً ممکن نیست و مکلف نمیتواند همه را ترک کند.
۴. جریان برائت در شبهه غیرمحصوره در شبهه غیرمحصوره، چون احتیاط ممکن نیست، برائت شرعی بدون تردید جاری میشود. حدیث رفع میگوید: «رفع ما لا یعلمون». وقتی مکلف نمیتواند علم پیدا کند و احتیاط هم ممکن نیست، شارع آثار تکلیف مجهول را برمیدارد. پس در شبهه غیرمحصوره، برائت قطعی است.
۵. جریان برائت در شبهه محصوره در شبهه محصوره، مکلف میتواند احتیاط کند. مثلاً اگر یکی از دو ظرف نجس باشد، میتواند هر دو را ترک کند. در اینجا دو دیدگاه وجود دارد:
دیدگاه اول: برائت جاری نمیشود چون مکلف میتواند احتیاط کند و از نجاست واقعی اجتناب کند. پس شارع میگوید: احتیاط کن.
دیدگاه دوم: برائت جاری میشود چون حدیث رفع عام است و میگوید: «رفع ما لا یعلمون». این شامل شبهه محصوره هم میشود. پس مکلف میتواند به برائت عمل کند.
۶. نظر مشهور اصولیان مشهور اصولیان قائلاند که:
۱. در شبهه غیرمحصوره، برائت جاری است ۲. در شبهه محصوره، احتیاط مقدم است زیرا ترک احتیاط در شبهه محصوره، بیاعتنایی به احتمال قوی است. اما در شبهه غیرمحصوره، احتمال ضعیف است و اعتنا نمیشود.
۷. نتیجه نهایی برائت شرعی در شبهات غیرمحصوره بدون تردید جاری است. اما در شبهات محصوره، مشهور اصولیان احتیاط را مقدم میدانند، هرچند برخی قائل به جریان برائت در هر دو نوع شبههاند. پس تفاوت میان شبهه محصوره و غیرمحصوره در جریان برائت، یک تفاوت مشهور و پذیرفتهشده در اصول فقه است
