سامانه مشاوره رایگان قضایی جمهوری اسلامی ایران حجت الاسلام و المسلمین دکتر حشمدار
Related Articles
۱. محل بحث در دو درس گذشته، دو نوع برائت را بررسی کردیم: برائت عقلی که بر پایه قبح عقاب بلا بیان است، و برائت شرعی که بر پایه حدیث رفع و حدیث حلّ ثابت میشود. اکنون باید ببینیم آیا این دو نوع برائت در نتیجه یکساناند یا تفاوت عملی دارند.
۲. تفاوت در منشأ برائت عقلی از حکم عقل ناشی میشود. عقل میگوید: تا وقتی تکلیف بیان نشده، عقاب قبیح است. اما برائت شرعی از جعل شارع ناشی میشود. شارع میگوید: آثار تکلیف مجهول را برداشتهام.
پس منشأ دو برائت متفاوت است، اما باید دید نتیجه عملی آنها نیز متفاوت است یا نه.
۳. قلمرو برائت عقلی برائت عقلی فقط ناظر به عقاب است. یعنی عقل میگوید: اگر مکلف تکلیف را نمیدانست، عقاب نمیشود. اما درباره صحت و بطلان عمل، یا سقوط تکلیف، یا ترتب آثار وضعی، عقل حکمی ندارد. پس قلمرو برائت عقلی محدود است.
۴. قلمرو برائت شرعی برائت شرعی ناظر به خود تکلیف است. وقتی شارع میگوید «رفع ما لا یعلمون»، یعنی تکلیف ظاهری برداشته شده است. نتیجه این است که:
۱. الزام برداشته میشود ۲. مؤاخذه برداشته میشود ۳. عمل مکلف صحیح است ۴. تکلیف واقعی در مقام عمل ساقط است
پس قلمرو برائت شرعی گستردهتر از برائت عقلی است.
۵. تفاوت در نتیجه عملی در بسیاری از موارد، نتیجه عملی دو برائت یکسان است؛ مثلاً اگر مکلف نمیداند فلان ذکر واجب است یا نه، هم عقل میگوید عقاب ندارد، و هم شرع میگوید تکلیف ظاهری ندارد.
اما در برخی موارد، تفاوت عملی پدید میآید. مثلاً در صحت عبادت: برائت عقلی فقط میگوید عقاب نیست، اما برائت شرعی میگوید عمل صحیح است و تکلیف ساقط میشود.
پس برائت شرعی آثار بیشتری دارد.
۶. تقدم و تأخر میان دو برائت اصولیون میگویند: اگر دلیل شرعی برائت وجود داشته باشد، نوبت به برائت عقلی نمیرسد. چون دلیل شرعی اقوی است و قلمرو وسیعتری دارد. اما اگر دلیل شرعی وجود نداشته باشد، برائت عقلی جاری میشود.
پس ترتیب چنین است:
۱. ابتدا برائت شرعی ۲. در صورت نبود دلیل شرعی، برائت عقلی
۷. نتیجه نهایی برائت عقلی و برائت شرعی در بسیاری از موارد نتیجه مشابه دارند، اما از نظر قلمرو و آثار، تفاوت مهمی میان آنها وجود دارد. برائت شرعی گستردهتر است و هم تکلیف را برمیدارد و هم مؤاخذه را. برائت عقلی فقط مؤاخذه را برمیدارد. به همین دلیل، در مقام عمل، برائت شرعی مقدم است
۱. محل بحث در دو درس گذشته، دو نوع برائت را بررسی کردیم: برائت عقلی که بر پایه قبح عقاب بلا بیان است، و برائت شرعی که بر پایه حدیث رفع و حدیث حلّ ثابت میشود. اکنون باید ببینیم آیا این دو نوع برائت در نتیجه یکساناند یا تفاوت عملی دارند.
۲. تفاوت در منشأ برائت عقلی از حکم عقل ناشی میشود. عقل میگوید: تا وقتی تکلیف بیان نشده، عقاب قبیح است. اما برائت شرعی از جعل شارع ناشی میشود. شارع میگوید: آثار تکلیف مجهول را برداشتهام.
پس منشأ دو برائت متفاوت است، اما باید دید نتیجه عملی آنها نیز متفاوت است یا نه.
۳. قلمرو برائت عقلی برائت عقلی فقط ناظر به عقاب است. یعنی عقل میگوید: اگر مکلف تکلیف را نمیدانست، عقاب نمیشود. اما درباره صحت و بطلان عمل، یا سقوط تکلیف، یا ترتب آثار وضعی، عقل حکمی ندارد. پس قلمرو برائت عقلی محدود است.
۴. قلمرو برائت شرعی برائت شرعی ناظر به خود تکلیف است. وقتی شارع میگوید «رفع ما لا یعلمون»، یعنی تکلیف ظاهری برداشته شده است. نتیجه این است که:
۱. الزام برداشته میشود ۲. مؤاخذه برداشته میشود ۳. عمل مکلف صحیح است ۴. تکلیف واقعی در مقام عمل ساقط است
پس قلمرو برائت شرعی گستردهتر از برائت عقلی است.
۵. تفاوت در نتیجه عملی در بسیاری از موارد، نتیجه عملی دو برائت یکسان است؛ مثلاً اگر مکلف نمیداند فلان ذکر واجب است یا نه، هم عقل میگوید عقاب ندارد، و هم شرع میگوید تکلیف ظاهری ندارد.
اما در برخی موارد، تفاوت عملی پدید میآید. مثلاً در صحت عبادت: برائت عقلی فقط میگوید عقاب نیست، اما برائت شرعی میگوید عمل صحیح است و تکلیف ساقط میشود.
پس برائت شرعی آثار بیشتری دارد.
۶. تقدم و تأخر میان دو برائت اصولیون میگویند: اگر دلیل شرعی برائت وجود داشته باشد، نوبت به برائت عقلی نمیرسد. چون دلیل شرعی اقوی است و قلمرو وسیعتری دارد. اما اگر دلیل شرعی وجود نداشته باشد، برائت عقلی جاری میشود.
پس ترتیب چنین است:
۱. ابتدا برائت شرعی ۲. در صورت نبود دلیل شرعی، برائت عقلی
۷. نتیجه نهایی برائت عقلی و برائت شرعی در بسیاری از موارد نتیجه مشابه دارند، اما از نظر قلمرو و آثار، تفاوت مهمی میان آنها وجود دارد. برائت شرعی گستردهتر است و هم تکلیف را برمیدارد و هم مؤاخذه را. برائت عقلی فقط مؤاخذه را برمیدارد. به همین دلیل، در مقام عمل، برائت شرعی مقدم است
