سامانه مشاوره رایگان قضایی و حقوقی حجت الاسلام و المسلمین دکتر حشمدار
Related Articles
)
پس از مباحث:
- ظهور امر در وجوب
- تعلق امر به طبیعت
- سکوت امر نسبت به مرّه و تکرار
اکنون پرسش مهم این است:
آیا امر دلالت دارد که مکلف باید فوراً امتثال کند، یا میتواند امتثال را به تأخیر بیندازد؟
این بحث در بسیاری از مسائل فقهی نقش دارد، مثل:
- وجوب فوری نماز آیات
- وجوب فوری کفارات
- وجوب فوری غسل میت
- وجوب فوری ادای دین
- وجوب فوری امر به معروف و نهی از منکر
- و دهها فرع دیگر
۱) محل نزاع
وقتی شارع میگوید:
«صلّ» «أدّوا الأمانات» «أوفوا بالعقود»
آیا:
- باید فوراً انجام شود؟
- یا میتوان آن را با تأخیر انجام داد؟
- یا اصلاً امر نسبت به فور و تراخی ساکت است؟
این پرسش، منشأ اختلاف میان اصولیان شده است.
۲) قول مشهور: امر نسبت به فور و تراخی «ساکت» است
مشهور اصولیان شیعه معتقدند:
صیغهٔ امر نه دلالت بر فوریت دارد و نه بر جواز تأخیر؛ بلکه نسبت به هر دو ساکت است.
توضیح
- امر فقط «طلب طبیعت» را میرساند
- طبیعت، زمانبردار نیست
- پس امر نسبت به زمان امتثال، ساکت است
- فوریت یا تراخی از قرائن خارجی فهمیده میشود
قائلان مشهور
- آخوند خراسانی
- نائینی
- اصفهانی
- علامه طباطبایی
- خویی
- امام خمینی
۳) قول دوم: امر دلالت بر «فوریت» دارد
برخی اصولیان گفتهاند:
امر ظهور در فوریت دارد.
ادله
۱) بناء عقلاء در عرف، وقتی مولا میگوید «بکن»، انتظار فوریت دارد.
۲) اطلاق امر اطلاق امر یعنی طلب بدون قید، و طلب بدون قید یعنی فوریت.
۳) احتیاط در امتثال فوریت نزدیکتر به امتثال است.
قائلان
- برخی از متقدمین
- برخی از اصولیان اهلسنت
اما این قول در اصول شیعه طرفدار جدی ندارد.
۴) قول سوم: امر دلالت بر «تراخی» دارد
این قول بسیار نادر است. برخی گفتهاند:
- امر به طبیعت تعلق دارد
- طبیعت، زمانبردار نیست
- پس تأخیر جایز است مگر دلیل بر فوریت باشد
این قول در واقع همان قول مشهور است، اما با بیان متفاوت.
۵) اقوال علما بهصورت تفصیلی
۱) آخوند خراسانی
آخوند میگوید:
- امر فقط طلب طبیعت را میرساند
- طبیعت، زمان ندارد
- پس امر نسبت به فور و تراخی ساکت است
- فوریت نیازمند دلیل خارجی است
- تراخی نیز نیازمند دلیل نیست، چون اصل برائت جاری میشود
۲) محقق نائینی
نائینی نیز قائل به سکوت امر است:
- امر به طبیعت تعلق دارد
- طبیعت، زمانبردار نیست
- پس امر نسبت به فور و تراخی ساکت است
- در شک، اصل برائت از فوریت جاری میشود
نائینی این مبنا را در بسیاری از فروع فقهی بهکار میگیرد.
۳) محقق اصفهانی
اصفهانی با مبنای «تعهد» وارد بحث میشود:
- امر = ابراز تعهد به طلب طبیعت
- تعهد به طبیعت، زمان ندارد
- پس امر نسبت به فور و تراخی ساکت است
- فوریت نیازمند قرینه است
۴) علامه طباطبایی
علامه تحلیل عرفی ارائه میکند:
- عرف از امر، فوریت نمیفهمد
- عرف از امر، تراخی هم نمیفهمد
- پس امر نسبت به هر دو ساکت است
- فوریت یا تراخی از قرائن فهمیده میشود
۵) سید ابوالقاسم خویی
خویی از مدافعان قوی سکوت امر است:
- امر فقط طلب طبیعت را میرساند
- طبیعت، زمان ندارد
- پس امر نسبت به فور و تراخی ساکت است
- در شک، اصل برائت از فوریت جاری میشود
۶) امام خمینی
امام خمینی نیز همین مبنا را میپذیرد:
- امر به طبیعت تعلق دارد
- طبیعت، زمانبردار نیست
- پس امر نسبت به فور و تراخی ساکت است
- فوریت نیازمند دلیل است
- در شک، اصل برائت از فوریت
امام تأکید میکند که «فوریت» یک تکلیف زائد است و نیازمند دلیل است.
۶) ثمرات بحث فور و تراخی
۱) در عبادات
مثلاً: «غسل میت» آیا فوراً واجب است؟ → دلیل خارجی دارد، نه صیغهٔ امر.
۲) در نماز آیات
فوریت از دلیل خارجی فهمیده میشود، نه از صیغهٔ امر.
۳) در کفارات
فوریت یا تراخی از ادلهٔ خاص فهمیده میشود.
۴) در ادای دین
فوریت از دلیل خارجی است، نه از صیغهٔ امر.
۵) در اصول عملیه
اگر شک کنیم که فوریت لازم است یا نه: → چون امر ساکت است → و فوریت تکلیف زائد است → اصل برائت جاری میشود.
)
پس از مباحث:
- ظهور امر در وجوب
- تعلق امر به طبیعت
- سکوت امر نسبت به مرّه و تکرار
اکنون پرسش مهم این است:
آیا امر دلالت دارد که مکلف باید فوراً امتثال کند، یا میتواند امتثال را به تأخیر بیندازد؟
این بحث در بسیاری از مسائل فقهی نقش دارد، مثل:
- وجوب فوری نماز آیات
- وجوب فوری کفارات
- وجوب فوری غسل میت
- وجوب فوری ادای دین
- وجوب فوری امر به معروف و نهی از منکر
- و دهها فرع دیگر
۱) محل نزاع
وقتی شارع میگوید:
«صلّ» «أدّوا الأمانات» «أوفوا بالعقود»
آیا:
- باید فوراً انجام شود؟
- یا میتوان آن را با تأخیر انجام داد؟
- یا اصلاً امر نسبت به فور و تراخی ساکت است؟
این پرسش، منشأ اختلاف میان اصولیان شده است.
۲) قول مشهور: امر نسبت به فور و تراخی «ساکت» است
مشهور اصولیان شیعه معتقدند:
صیغهٔ امر نه دلالت بر فوریت دارد و نه بر جواز تأخیر؛ بلکه نسبت به هر دو ساکت است.
توضیح
- امر فقط «طلب طبیعت» را میرساند
- طبیعت، زمانبردار نیست
- پس امر نسبت به زمان امتثال، ساکت است
- فوریت یا تراخی از قرائن خارجی فهمیده میشود
قائلان مشهور
- آخوند خراسانی
- نائینی
- اصفهانی
- علامه طباطبایی
- خویی
- امام خمینی
۳) قول دوم: امر دلالت بر «فوریت» دارد
برخی اصولیان گفتهاند:
امر ظهور در فوریت دارد.
ادله
۱) بناء عقلاء در عرف، وقتی مولا میگوید «بکن»، انتظار فوریت دارد.
۲) اطلاق امر اطلاق امر یعنی طلب بدون قید، و طلب بدون قید یعنی فوریت.
۳) احتیاط در امتثال فوریت نزدیکتر به امتثال است.
قائلان
- برخی از متقدمین
- برخی از اصولیان اهلسنت
اما این قول در اصول شیعه طرفدار جدی ندارد.
۴) قول سوم: امر دلالت بر «تراخی» دارد
این قول بسیار نادر است. برخی گفتهاند:
- امر به طبیعت تعلق دارد
- طبیعت، زمانبردار نیست
- پس تأخیر جایز است مگر دلیل بر فوریت باشد
این قول در واقع همان قول مشهور است، اما با بیان متفاوت.
۵) اقوال علما بهصورت تفصیلی
۱) آخوند خراسانی
آخوند میگوید:
- امر فقط طلب طبیعت را میرساند
- طبیعت، زمان ندارد
- پس امر نسبت به فور و تراخی ساکت است
- فوریت نیازمند دلیل خارجی است
- تراخی نیز نیازمند دلیل نیست، چون اصل برائت جاری میشود
۲) محقق نائینی
نائینی نیز قائل به سکوت امر است:
- امر به طبیعت تعلق دارد
- طبیعت، زمانبردار نیست
- پس امر نسبت به فور و تراخی ساکت است
- در شک، اصل برائت از فوریت جاری میشود
نائینی این مبنا را در بسیاری از فروع فقهی بهکار میگیرد.
۳) محقق اصفهانی
اصفهانی با مبنای «تعهد» وارد بحث میشود:
- امر = ابراز تعهد به طلب طبیعت
- تعهد به طبیعت، زمان ندارد
- پس امر نسبت به فور و تراخی ساکت است
- فوریت نیازمند قرینه است
۴) علامه طباطبایی
علامه تحلیل عرفی ارائه میکند:
- عرف از امر، فوریت نمیفهمد
- عرف از امر، تراخی هم نمیفهمد
- پس امر نسبت به هر دو ساکت است
- فوریت یا تراخی از قرائن فهمیده میشود
۵) سید ابوالقاسم خویی
خویی از مدافعان قوی سکوت امر است:
- امر فقط طلب طبیعت را میرساند
- طبیعت، زمان ندارد
- پس امر نسبت به فور و تراخی ساکت است
- در شک، اصل برائت از فوریت جاری میشود
۶) امام خمینی
امام خمینی نیز همین مبنا را میپذیرد:
- امر به طبیعت تعلق دارد
- طبیعت، زمانبردار نیست
- پس امر نسبت به فور و تراخی ساکت است
- فوریت نیازمند دلیل است
- در شک، اصل برائت از فوریت
امام تأکید میکند که «فوریت» یک تکلیف زائد است و نیازمند دلیل است.
۶) ثمرات بحث فور و تراخی
۱) در عبادات
مثلاً: «غسل میت» آیا فوراً واجب است؟ → دلیل خارجی دارد، نه صیغهٔ امر.
۲) در نماز آیات
فوریت از دلیل خارجی فهمیده میشود، نه از صیغهٔ امر.
۳) در کفارات
فوریت یا تراخی از ادلهٔ خاص فهمیده میشود.
۴) در ادای دین
فوریت از دلیل خارجی است، نه از صیغهٔ امر.
۵) در اصول عملیه
اگر شک کنیم که فوریت لازم است یا نه: → چون امر ساکت است → و فوریت تکلیف زائد است → اصل برائت جاری میشود.
