سامانه مشاوره رایگان قضایی جمهوری اسلامی ایران حجت الاسلام و المسلمین دکتر حشمدار
Related Articles
۱. محل بحث در درسهای گذشته روشن شد که برائت شرعی در موارد شک در تکلیف جاری میشود و آثار تکلیف مجهول را برمیدارد. اما یک سؤال مهم باقی است: آیا برائت شرعی فقط احکام تکلیفی را برمیدارد، یا احکام وضعی را نیز شامل میشود؟
احکام تکلیفی مثل وجوب، حرمت، استحباب، کراهت و اباحهاند. احکام وضعی مثل شرطیت، مانعیت، جزئیت، سببیّت و صحت و بطلاناند.
۲. جریان برائت در احکام تکلیفی در شک در وجوب یا حرمت، حدیث رفع بهطور روشن میگوید: تا وقتی علم به تکلیف نیست، آثار الزام برداشته شده است. پس برائت شرعی در احکام تکلیفی بدون تردید جاری است.
۳. جریان برائت در احکام وضعی سؤال اصلی این است که اگر مکلف شک کند چیزی شرط است یا نه، یا مانع است یا نه، آیا برائت شرعی جاری میشود؟
مثال: نمیدانیم طهارت لباس شرط نماز است یا نه. آیا میتوان گفت: «رفع ما لا یعلمون» شامل شرطیت هم میشود؟
۴. تحلیل اصولی احکام وضعی دو دستهاند:
الف) احکام وضعیای که نتیجه مستقیم تکلیفاند مثل شرطیت و مانعیت در عبادات. اینها در حقیقت به تکلیف برمیگردند؛ مثلاً شرطیت طهارت یعنی: اگر طهارت نباشد، نماز صحیح نیست و تکلیف به نماز امتثال نمیشود. در این موارد، شک در شرطیت در واقع شک در تکلیف است. پس برائت شرعی جاری میشود.
ب) احکام وضعیای که ارتباط مستقیم با تکلیف ندارند مثل ملکیت، زوجیت، ضمان، سببیّت عقود. در این موارد، حدیث رفع معمولاً جاری نمیشود؛ چون اینها تکلیف نیستند و آثارشان هم الزام تکلیفی نیست.
۵. نتیجه اصولی برائت شرعی در احکام وضعیای که به تکلیف برمیگردند جاری است. اما در احکام وضعی مستقل، برائت شرعی جاری نمیشود.
پس:
۱. شک در شرطیت → برائت ۲. شک در مانعیت → برائت ۳. شک در جزئیت → برائت ۴. شک در سببیّت یا ملکیت → برائت جاری نمیشود
۶. دلیل این تفکیک حدیث رفع میگوید: «رفع ما لا یعلمون». این رفع ناظر به چیزی است که اگر ثابت باشد، مکلف گرفتار تکلیف میشود. اما احکام وضعی مستقل، تکلیفآور نیستند. پس حدیث رفع شامل آنها نمیشود.
۷. نتیجه نهایی برائت شرعی فقط احکام تکلیفی و احکام وضعی مرتبط با تکلیف را برمیدارد. اما احکام وضعی مستقل از تکلیف، با برائت شرعی برداشته نمیشوند. به همین دلیل، در شک در شرطیت و مانعیت، برائت جاری است، ولی در شک در ملکیت یا زوجیت، برائت جاری نمیشود
۱. محل بحث در درسهای گذشته روشن شد که برائت شرعی در موارد شک در تکلیف جاری میشود و آثار تکلیف مجهول را برمیدارد. اما یک سؤال مهم باقی است: آیا برائت شرعی فقط احکام تکلیفی را برمیدارد، یا احکام وضعی را نیز شامل میشود؟
احکام تکلیفی مثل وجوب، حرمت، استحباب، کراهت و اباحهاند. احکام وضعی مثل شرطیت، مانعیت، جزئیت، سببیّت و صحت و بطلاناند.
۲. جریان برائت در احکام تکلیفی در شک در وجوب یا حرمت، حدیث رفع بهطور روشن میگوید: تا وقتی علم به تکلیف نیست، آثار الزام برداشته شده است. پس برائت شرعی در احکام تکلیفی بدون تردید جاری است.
۳. جریان برائت در احکام وضعی سؤال اصلی این است که اگر مکلف شک کند چیزی شرط است یا نه، یا مانع است یا نه، آیا برائت شرعی جاری میشود؟
مثال: نمیدانیم طهارت لباس شرط نماز است یا نه. آیا میتوان گفت: «رفع ما لا یعلمون» شامل شرطیت هم میشود؟
۴. تحلیل اصولی احکام وضعی دو دستهاند:
الف) احکام وضعیای که نتیجه مستقیم تکلیفاند مثل شرطیت و مانعیت در عبادات. اینها در حقیقت به تکلیف برمیگردند؛ مثلاً شرطیت طهارت یعنی: اگر طهارت نباشد، نماز صحیح نیست و تکلیف به نماز امتثال نمیشود. در این موارد، شک در شرطیت در واقع شک در تکلیف است. پس برائت شرعی جاری میشود.
ب) احکام وضعیای که ارتباط مستقیم با تکلیف ندارند مثل ملکیت، زوجیت، ضمان، سببیّت عقود. در این موارد، حدیث رفع معمولاً جاری نمیشود؛ چون اینها تکلیف نیستند و آثارشان هم الزام تکلیفی نیست.
۵. نتیجه اصولی برائت شرعی در احکام وضعیای که به تکلیف برمیگردند جاری است. اما در احکام وضعی مستقل، برائت شرعی جاری نمیشود.
پس:
۱. شک در شرطیت → برائت ۲. شک در مانعیت → برائت ۳. شک در جزئیت → برائت ۴. شک در سببیّت یا ملکیت → برائت جاری نمیشود
۶. دلیل این تفکیک حدیث رفع میگوید: «رفع ما لا یعلمون». این رفع ناظر به چیزی است که اگر ثابت باشد، مکلف گرفتار تکلیف میشود. اما احکام وضعی مستقل، تکلیفآور نیستند. پس حدیث رفع شامل آنها نمیشود.
۷. نتیجه نهایی برائت شرعی فقط احکام تکلیفی و احکام وضعی مرتبط با تکلیف را برمیدارد. اما احکام وضعی مستقل از تکلیف، با برائت شرعی برداشته نمیشوند. به همین دلیل، در شک در شرطیت و مانعیت، برائت جاری است، ولی در شک در ملکیت یا زوجیت، برائت جاری نمیشود
