سامانه مشاوره رایگان قضایی جمهوری اسلامی ایران حجت الاسلام و المسلمین دکتر حشمدار
Related Articles
موضوع درس در این درس بررسی میکنیم که آیا دلیل عقلی نیز میتواند مانند دلیل لفظی، برخی افراد عام را از حکم خارج کند. این بحث در بسیاری از مسائل فقهی و اصولی نقش کلیدی دارد، مخصوصاً در مواردی که دلیل لفظی ساکت است اما عقل حکم قطعی دارد.
۱. معنای تخصیص عقلی تخصیص عقلی یعنی اینکه عقل، بهطور قطعی حکم کند که بعض افراد عام نمیتوانند داخل در حکم باشند. در اینجا دلیل لفظی خاصی وجود ندارد، اما عقل بهصورت مستقل حکم میکند که برخی افراد باید خارج شوند.
مثال ساده: عام: أکرم العلماء اگر عالمی دیوانه باشد، عقل میگوید اکرام او واجب نیست. چون اکرام دیوانه لغو است. پس عقل این فرد را از عموم خارج میکند.
۲. آیا تخصیص عقلی پذیرفته است اصولیان میگویند: بله، تخصیص عقلی پذیرفته است، به شرط اینکه حکم عقل قطعی باشد. یعنی عقل باید بهگونهای حکم کند که هیچ احتمال خلافی در آن نباشد.
پس اگر عقل بهصورت قطعی بگوید: این فرد نمیتواند داخل در حکم باشد عام تخصیص میخورد.
۳. تفاوت تخصیص عقلی با تخصیص لفظی اصولیان میان این دو تفاوت مهمی قائلاند:
الف) تخصیص لفظی ظهور عام را محدود میکند ب) تخصیص عقلی نشان میدهد که اصلاً ظهور عام شامل آن فرد نبوده یعنی در تخصیص عقلی، عرف میگوید: این فرد از ابتدا داخل در عموم نبود.
پس تخصیص عقلی بیشتر شبیه «تخصص» است تا «تخصیص».
۴. مثالهای مهم تخصیص عقلی الف) تکلیف به محال عام: صلّ عقل میگوید: عاجز مکلف نیست پس عاجز از عموم تکلیف خارج میشود.
ب) تکلیف به غیر مقدور عام: أکرم العلماء اگر عالمی در دسترس نباشد، عقل میگوید اکرام او واجب نیست.
ج) تکلیف به ضرر شدید عام: صوموا اگر روزه برای فردی ضرر شدید داشته باشد، عقل میگوید روزه واجب نیست.
اینها نمونههای روشن تخصیص عقلیاند.
۵. آیا تخصیص عقلی همیشه پذیرفته است نه، فقط در صورتی پذیرفته است که حکم عقل قطعی باشد. اگر حکم عقل ظنی باشد، نمیتواند عام را تخصیص بزند.
مثال: اگر عقل فقط احتمال بدهد که این فرد داخل در حکم نیست، این احتمال مانع از تمسک به عموم نمیشود.
۶. نسبت تخصیص عقلی با اصول عملیه اگر عقل حکم قطعی بدهد، تخصیص صورت میگیرد. اما اگر عقل فقط احتمال بدهد، نوبت به اصول عملیه میرسد. مثلاً: اگر شک کنیم فردی قادر است یا نه، اصل برائت جاری میشود، نه تخصیص عقلی
موضوع درس در این درس بررسی میکنیم که آیا دلیل عقلی نیز میتواند مانند دلیل لفظی، برخی افراد عام را از حکم خارج کند. این بحث در بسیاری از مسائل فقهی و اصولی نقش کلیدی دارد، مخصوصاً در مواردی که دلیل لفظی ساکت است اما عقل حکم قطعی دارد.
۱. معنای تخصیص عقلی تخصیص عقلی یعنی اینکه عقل، بهطور قطعی حکم کند که بعض افراد عام نمیتوانند داخل در حکم باشند. در اینجا دلیل لفظی خاصی وجود ندارد، اما عقل بهصورت مستقل حکم میکند که برخی افراد باید خارج شوند.
مثال ساده: عام: أکرم العلماء اگر عالمی دیوانه باشد، عقل میگوید اکرام او واجب نیست. چون اکرام دیوانه لغو است. پس عقل این فرد را از عموم خارج میکند.
۲. آیا تخصیص عقلی پذیرفته است اصولیان میگویند: بله، تخصیص عقلی پذیرفته است، به شرط اینکه حکم عقل قطعی باشد. یعنی عقل باید بهگونهای حکم کند که هیچ احتمال خلافی در آن نباشد.
پس اگر عقل بهصورت قطعی بگوید: این فرد نمیتواند داخل در حکم باشد عام تخصیص میخورد.
۳. تفاوت تخصیص عقلی با تخصیص لفظی اصولیان میان این دو تفاوت مهمی قائلاند:
الف) تخصیص لفظی ظهور عام را محدود میکند ب) تخصیص عقلی نشان میدهد که اصلاً ظهور عام شامل آن فرد نبوده یعنی در تخصیص عقلی، عرف میگوید: این فرد از ابتدا داخل در عموم نبود.
پس تخصیص عقلی بیشتر شبیه «تخصص» است تا «تخصیص».
۴. مثالهای مهم تخصیص عقلی الف) تکلیف به محال عام: صلّ عقل میگوید: عاجز مکلف نیست پس عاجز از عموم تکلیف خارج میشود.
ب) تکلیف به غیر مقدور عام: أکرم العلماء اگر عالمی در دسترس نباشد، عقل میگوید اکرام او واجب نیست.
ج) تکلیف به ضرر شدید عام: صوموا اگر روزه برای فردی ضرر شدید داشته باشد، عقل میگوید روزه واجب نیست.
اینها نمونههای روشن تخصیص عقلیاند.
۵. آیا تخصیص عقلی همیشه پذیرفته است نه، فقط در صورتی پذیرفته است که حکم عقل قطعی باشد. اگر حکم عقل ظنی باشد، نمیتواند عام را تخصیص بزند.
مثال: اگر عقل فقط احتمال بدهد که این فرد داخل در حکم نیست، این احتمال مانع از تمسک به عموم نمیشود.
۶. نسبت تخصیص عقلی با اصول عملیه اگر عقل حکم قطعی بدهد، تخصیص صورت میگیرد. اما اگر عقل فقط احتمال بدهد، نوبت به اصول عملیه میرسد. مثلاً: اگر شک کنیم فردی قادر است یا نه، اصل برائت جاری میشود، نه تخصیص عقلی
