سامانه مشاوره رایگان قضایی جمهوری اسلامی ایران حجت الاسلام و المسلمین دکتر حشمدار
Related Articles
)
این بحث از مهمترین مباحث اوامر است، زیرا در بسیاری از آیات و روایات، ابتدا نهی آمده و سپس امر. مثال مشهور:
«وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا»
ابتدا صید در حال احرام حرام است، سپس پس از احلال، امر به صید آمده است.
پرسش اصلی:
آیا این امر، دلالت بر وجوب دارد یا فقط رفع منع و اباحه را میرساند؟
۱) محل نزاع
اگر شارع ابتدا نهی کند و سپس امر کند، آیا:
- امر دلالت بر وجوب دارد؟
- یا دلالت بر اباحه دارد؟
- یا فقط رفع منع میکند؟
- یا امر نسبت به این امور ساکت است؟
این پرسش، منشأ اختلاف میان اصولیان شده است.
۲) قول مشهور: امر بعد از حظر دلالت بر «اباحه» دارد
مشهور اصولیان شیعه معتقدند:
امر بعد از حظر، ظهور در اباحه دارد، نه وجوب.
توضیح
- نهی، مانع از فعل بوده
- امرِ بعد از نهی، فقط رفع منع میکند
- یعنی میگوید: «دیگر ممنوع نیست»
- اما الزام جدیدی ایجاد نمیکند
قائلان مشهور
- آخوند خراسانی
- نائینی
- علامه طباطبایی
- خویی
- امام خمینی
- بسیاری از متأخرین
۳) قول دوم: امر بعد از حظر دلالت بر «وجوب» دارد
برخی اصولیان گفتهاند:
امر، ظهور در وجوب دارد؛ پس حتی بعد از حظر نیز بر وجوب حمل میشود.
ادله
۱) ظهور امر در وجوب، اقوی از ظهور نهی در منع است ۲) رفع منع، با «رفع نهی» حاصل میشود، نه با «امر» ۳) امر، ظهور مستقل دارد و باید بر وجوب حمل شود
قائلان
- برخی از متقدمین
- برخی از اصولیان اهلسنت
اما این قول در اصول شیعه طرفدار جدی ندارد.
۴) قول سوم: امر بعد از حظر دلالت بر «رفع منع» دارد، نه اباحه
این قول میان مشهور و قول دوم قرار دارد:
امر بعد از حظر فقط رفع منع میکند، اما دلالت بر اباحه یا وجوب ندارد.
این قول بیشتر در میان برخی متأخرین دیده میشود.
۵) اقوال علما بهصورت تفصیلی
۱) آخوند خراسانی
آخوند میگوید:
- امر بعد از حظر، ظهور در اباحه دارد
- زیرا عرف وقتی میشنود «بعد از منع، بکن»، میفهمد که «دیگر ممنوع نیست»
- نه اینکه «واجب» شده باشد
- وجوب نیازمند قرینهٔ جدید است
آخوند تأکید میکند که این ظهور عرفی است، نه وضعی.
۲) محقق نائینی
نائینی نیز قائل به اباحه است:
- امر بعد از حظر، ظهور در اباحه دارد
- زیرا امر در این مقام، برای «رفع منع» است
- وجوب خلاف ظاهر است
- اباحه، قدر متیقن از رفع منع است
نائینی تحلیل آخوند را تقویت میکند.
۳) محقق اصفهانی
اصفهانی با مبنای «تعهد» وارد بحث میشود:
- امر بعد از حظر، ابراز تعهد جدید نیست
- بلکه ابراز رفع تعهد قبلی (نهی) است
- پس دلالت بر اباحه دارد، نه وجوب
این تحلیل بسیار دقیق و فلسفی است.
۴) علامه طباطبایی
علامه تحلیل عرفی ارائه میکند:
- عرف از امر بعد از حظر، فقط «رفع منع» و «اباحه» میفهمد
- وجوب خلاف ظاهر است
- پس امر بعد از حظر، ظهور در اباحه دارد
۵) سید ابوالقاسم خویی
خویی از مدافعان قوی قول مشهور است:
- امر بعد از حظر، ظهور در اباحه دارد
- زیرا امر در این مقام، برای «بیان جواز» است
- وجوب نیازمند قرینهٔ جدید است
- رفع منع، قدر متیقن است
۶) امام خمینی
امام خمینی نیز همین مبنا را میپذیرد:
- امر بعد از حظر، ظهور در اباحه دارد
- زیرا عرف چنین میفهمد
- وجوب خلاف ظاهر است
- امر در این مقام، برای «رفع منع» است، نه برای الزام
امام تأکید میکند که این ظهور، عرفی است.
۶) ثمرات بحث امر بعد از حظر
۱) در صید بعد از احلال
«وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا» → اباحه، نه وجوب.
۲) در طواف نساء
اگر ابتدا نهی باشد و سپس امر → امر دلالت بر اباحه دارد، مگر دلیل خاص.
۳) در معاملات
اگر معاملهای ابتدا ممنوع باشد و سپس امر به آن شود → اباحه، نه وجوب.
۴) در اصول عملیه
اگر شک کنیم که امر بعد از حظر وجوب دارد یا اباحه → چون وجوب تکلیف زائد است → اصل برائت جاری میشود.
۷) جمعبندی تحلیلی
در یک نگاه تطبیقی:
- آخوند: اباحه
- نائینی: اباحه
- اصفهانی: اباحه
- علامه: اباحه
- خویی: اباحه
- امام خمینی: اباحه
نتیجه: در اصول شیعه، امر بعد از حظر ظهور در اباحه دارد و این تقریباً یک امر مسلّم است
)
این بحث از مهمترین مباحث اوامر است، زیرا در بسیاری از آیات و روایات، ابتدا نهی آمده و سپس امر. مثال مشهور:
«وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا»
ابتدا صید در حال احرام حرام است، سپس پس از احلال، امر به صید آمده است.
پرسش اصلی:
آیا این امر، دلالت بر وجوب دارد یا فقط رفع منع و اباحه را میرساند؟
۱) محل نزاع
اگر شارع ابتدا نهی کند و سپس امر کند، آیا:
- امر دلالت بر وجوب دارد؟
- یا دلالت بر اباحه دارد؟
- یا فقط رفع منع میکند؟
- یا امر نسبت به این امور ساکت است؟
این پرسش، منشأ اختلاف میان اصولیان شده است.
۲) قول مشهور: امر بعد از حظر دلالت بر «اباحه» دارد
مشهور اصولیان شیعه معتقدند:
امر بعد از حظر، ظهور در اباحه دارد، نه وجوب.
توضیح
- نهی، مانع از فعل بوده
- امرِ بعد از نهی، فقط رفع منع میکند
- یعنی میگوید: «دیگر ممنوع نیست»
- اما الزام جدیدی ایجاد نمیکند
قائلان مشهور
- آخوند خراسانی
- نائینی
- علامه طباطبایی
- خویی
- امام خمینی
- بسیاری از متأخرین
۳) قول دوم: امر بعد از حظر دلالت بر «وجوب» دارد
برخی اصولیان گفتهاند:
امر، ظهور در وجوب دارد؛ پس حتی بعد از حظر نیز بر وجوب حمل میشود.
ادله
۱) ظهور امر در وجوب، اقوی از ظهور نهی در منع است ۲) رفع منع، با «رفع نهی» حاصل میشود، نه با «امر» ۳) امر، ظهور مستقل دارد و باید بر وجوب حمل شود
قائلان
- برخی از متقدمین
- برخی از اصولیان اهلسنت
اما این قول در اصول شیعه طرفدار جدی ندارد.
۴) قول سوم: امر بعد از حظر دلالت بر «رفع منع» دارد، نه اباحه
این قول میان مشهور و قول دوم قرار دارد:
امر بعد از حظر فقط رفع منع میکند، اما دلالت بر اباحه یا وجوب ندارد.
این قول بیشتر در میان برخی متأخرین دیده میشود.
۵) اقوال علما بهصورت تفصیلی
۱) آخوند خراسانی
آخوند میگوید:
- امر بعد از حظر، ظهور در اباحه دارد
- زیرا عرف وقتی میشنود «بعد از منع، بکن»، میفهمد که «دیگر ممنوع نیست»
- نه اینکه «واجب» شده باشد
- وجوب نیازمند قرینهٔ جدید است
آخوند تأکید میکند که این ظهور عرفی است، نه وضعی.
۲) محقق نائینی
نائینی نیز قائل به اباحه است:
- امر بعد از حظر، ظهور در اباحه دارد
- زیرا امر در این مقام، برای «رفع منع» است
- وجوب خلاف ظاهر است
- اباحه، قدر متیقن از رفع منع است
نائینی تحلیل آخوند را تقویت میکند.
۳) محقق اصفهانی
اصفهانی با مبنای «تعهد» وارد بحث میشود:
- امر بعد از حظر، ابراز تعهد جدید نیست
- بلکه ابراز رفع تعهد قبلی (نهی) است
- پس دلالت بر اباحه دارد، نه وجوب
این تحلیل بسیار دقیق و فلسفی است.
۴) علامه طباطبایی
علامه تحلیل عرفی ارائه میکند:
- عرف از امر بعد از حظر، فقط «رفع منع» و «اباحه» میفهمد
- وجوب خلاف ظاهر است
- پس امر بعد از حظر، ظهور در اباحه دارد
۵) سید ابوالقاسم خویی
خویی از مدافعان قوی قول مشهور است:
- امر بعد از حظر، ظهور در اباحه دارد
- زیرا امر در این مقام، برای «بیان جواز» است
- وجوب نیازمند قرینهٔ جدید است
- رفع منع، قدر متیقن است
۶) امام خمینی
امام خمینی نیز همین مبنا را میپذیرد:
- امر بعد از حظر، ظهور در اباحه دارد
- زیرا عرف چنین میفهمد
- وجوب خلاف ظاهر است
- امر در این مقام، برای «رفع منع» است، نه برای الزام
امام تأکید میکند که این ظهور، عرفی است.
۶) ثمرات بحث امر بعد از حظر
۱) در صید بعد از احلال
«وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا» → اباحه، نه وجوب.
۲) در طواف نساء
اگر ابتدا نهی باشد و سپس امر → امر دلالت بر اباحه دارد، مگر دلیل خاص.
۳) در معاملات
اگر معاملهای ابتدا ممنوع باشد و سپس امر به آن شود → اباحه، نه وجوب.
۴) در اصول عملیه
اگر شک کنیم که امر بعد از حظر وجوب دارد یا اباحه → چون وجوب تکلیف زائد است → اصل برائت جاری میشود.
۷) جمعبندی تحلیلی
در یک نگاه تطبیقی:
- آخوند: اباحه
- نائینی: اباحه
- اصفهانی: اباحه
- علامه: اباحه
- خویی: اباحه
- امام خمینی: اباحه
نتیجه: در اصول شیعه، امر بعد از حظر ظهور در اباحه دارد و این تقریباً یک امر مسلّم است
