سامانه مشاوره رایگان قضایی و حقوقی حجت الاسلام و المسلمین دکتر حشمدار
Related Articles
موضوع درس در این درس وارد برائت عقلی میشویم؛ یعنی آن بخش از اصل برائت که ریشهاش در حکم عقل است، نه در ادله شرعی. این قاعده یکی از ستونهای اصول فقه است و بسیاری از فتاوا بر آن بنا شدهاند.
۱. برائت عقلی چیست برائت عقلی یعنی: عقل میگوید اگر شارع تکلیفی را بیان نکرده باشد، عقاب بر مخالفت آن قبیح است.
پس: تا تکلیف ثابت نشود، مکلف آزاد است.
این همان قاعده مشهور است: قبح عقاب بلا بیان.
۲. چرا عقل حکم به قبح عقاب بلا بیان میکند چند دلیل عقلی روشن دارد:
یک: عقاب بدون بیان، ظلم است عقل میگوید: اگر کسی را بهخاطر کاری که نمیدانست ممنوع است عقاب کنند، این ظلم است.
دو: تکلیف بدون بیان، لغو است اگر شارع تکلیفی جعل کند اما آن را بیان نکند، این تکلیف لغو است و عقل لغو را محال میداند.
سه: هدف تکلیف، امتثال است اگر تکلیف بیان نشود، امتثال ممکن نیست و تکلیف بیفایده میشود.
پس عقل میگوید: تا بیان نباشد، عقاب قبیح است.
۳. قلمرو برائت عقلی برائت عقلی فقط در شکهای حکمی جاری میشود، یعنی:
- شک در وجوب
- شک در حرمت
- شک در شرطیت
- شک در مانعیت
- شک در جزئیت
مثال: نمیدانیم فلان ذکر در نماز واجب است یا نه. عقل میگوید: تا بیان نشده، عقاب قبیح است.
۴. برائت عقلی در شکهای موضوعی در شک موضوعی، برائت عقلی بهصورت مستقیم جاری نمیشود چون موضوعات خارج از قلمرو جعل شارعاند. اما نتیجه عملی آن در بسیاری موارد همان «عدم الزام» است.
مثال: نمیدانیم این مایع نجس است یا پاک. عقل نمیگوید «پاک است»، اما میگوید: تا نجاست ثابت نشود، عقاب بر استعمال آن قبیح است.
پس نتیجه عملی همان برائت است.
۵. آیا برائت عقلی استثنا دارد اصولیان میگویند: برائت عقلی مطلق است و هیچ استثنایی ندارد مگر در یک مورد:
اگر شارع بیان را واجب کرده باشد و مکلف بیان را ترک کرده باشد.
مثال: شارع میگوید: «برو و سؤال کن» یا «تحقیق کن» یا «احتیاط کن».
اگر مکلف این وظیفه را ترک کند، دیگر نمیتواند بگوید: «بیان نرسیده بود.»
پس تنها استثنا: ترکِ وظیفه تحصیل بیان.
۶. تفاوت برائت عقلی با برائت شرعی برائت عقلی: میگوید عقاب قبیح است.
برائت شرعی: میگوید تکلیف برداشته شده.
پس:
- برائت عقلی ناظر به عقاب است
- برائت شرعی ناظر به تکلیف است
نتیجه: برائت شرعی قویتر است چون هم تکلیف را برمیدارد و هم عقاب را.
۷. رابطه برائت عقلی با احتیاط اگر عقل حکم به قبح عقاب بلا بیان کند، احتیاط در شکهای حکمی لازم نیست.
اما اگر احتمال ضرر مهم باشد یا موضوع مهم باشد عقل حکم به احتیاط میکند.
پس:
- شک حکمی → برائت
- شک ضرری → احتیاط
موضوع درس در این درس وارد برائت عقلی میشویم؛ یعنی آن بخش از اصل برائت که ریشهاش در حکم عقل است، نه در ادله شرعی. این قاعده یکی از ستونهای اصول فقه است و بسیاری از فتاوا بر آن بنا شدهاند.
۱. برائت عقلی چیست برائت عقلی یعنی: عقل میگوید اگر شارع تکلیفی را بیان نکرده باشد، عقاب بر مخالفت آن قبیح است.
پس: تا تکلیف ثابت نشود، مکلف آزاد است.
این همان قاعده مشهور است: قبح عقاب بلا بیان.
۲. چرا عقل حکم به قبح عقاب بلا بیان میکند چند دلیل عقلی روشن دارد:
یک: عقاب بدون بیان، ظلم است عقل میگوید: اگر کسی را بهخاطر کاری که نمیدانست ممنوع است عقاب کنند، این ظلم است.
دو: تکلیف بدون بیان، لغو است اگر شارع تکلیفی جعل کند اما آن را بیان نکند، این تکلیف لغو است و عقل لغو را محال میداند.
سه: هدف تکلیف، امتثال است اگر تکلیف بیان نشود، امتثال ممکن نیست و تکلیف بیفایده میشود.
پس عقل میگوید: تا بیان نباشد، عقاب قبیح است.
۳. قلمرو برائت عقلی برائت عقلی فقط در شکهای حکمی جاری میشود، یعنی:
- شک در وجوب
- شک در حرمت
- شک در شرطیت
- شک در مانعیت
- شک در جزئیت
مثال: نمیدانیم فلان ذکر در نماز واجب است یا نه. عقل میگوید: تا بیان نشده، عقاب قبیح است.
۴. برائت عقلی در شکهای موضوعی در شک موضوعی، برائت عقلی بهصورت مستقیم جاری نمیشود چون موضوعات خارج از قلمرو جعل شارعاند. اما نتیجه عملی آن در بسیاری موارد همان «عدم الزام» است.
مثال: نمیدانیم این مایع نجس است یا پاک. عقل نمیگوید «پاک است»، اما میگوید: تا نجاست ثابت نشود، عقاب بر استعمال آن قبیح است.
پس نتیجه عملی همان برائت است.
۵. آیا برائت عقلی استثنا دارد اصولیان میگویند: برائت عقلی مطلق است و هیچ استثنایی ندارد مگر در یک مورد:
اگر شارع بیان را واجب کرده باشد و مکلف بیان را ترک کرده باشد.
مثال: شارع میگوید: «برو و سؤال کن» یا «تحقیق کن» یا «احتیاط کن».
اگر مکلف این وظیفه را ترک کند، دیگر نمیتواند بگوید: «بیان نرسیده بود.»
پس تنها استثنا: ترکِ وظیفه تحصیل بیان.
۶. تفاوت برائت عقلی با برائت شرعی برائت عقلی: میگوید عقاب قبیح است.
برائت شرعی: میگوید تکلیف برداشته شده.
پس:
- برائت عقلی ناظر به عقاب است
- برائت شرعی ناظر به تکلیف است
نتیجه: برائت شرعی قویتر است چون هم تکلیف را برمیدارد و هم عقاب را.
۷. رابطه برائت عقلی با احتیاط اگر عقل حکم به قبح عقاب بلا بیان کند، احتیاط در شکهای حکمی لازم نیست.
اما اگر احتمال ضرر مهم باشد یا موضوع مهم باشد عقل حکم به احتیاط میکند.
پس:
- شک حکمی → برائت
- شک ضرری → احتیاط
