سامانه مشاوره رایگان قضایی جمهوری اسلامی ایران حجت الاسلام و المسلمین دکتر حشمدار
Related Articles
موضوع درس در این درس وارد یکی از بنیادیترین مباحث عام و خاص میشویم: تمایز میان تخصیص و تخصص. این دو اصطلاح در ظاهر شبیهاند، اما در مبانی اصولی و آثار فقهی تفاوتهای مهمی دارند.
۱. تعریف تخصیص تخصیص یعنی اینکه دلیل خاص، بعض افراد عام را از حکم خارج کند. در تخصیص، عام در ابتدا شامل همه افراد است، اما دلیل خاص دایره آن را محدود میکند.
مثال: أکرم العلماء لا تکرم الفساق من العلماء فساق از عموم خارج میشوند، اما در ابتدا داخل بودند.
پس تخصیص یعنی خروج بعد از دخول.
۲. تعریف تخصص تخصص یعنی اینکه برخی افراد اصلاً از ابتدا داخل در عموم نبودند، هرچند ظاهر لفظ عام ممکن است چنین نشان دهد. در تخصص، خروج به دلیل خاص نیست، بلکه به دلیل عدم صدق موضوع است.
مثال: أکرم العلماء دیوانه عالم نیست، پس از ابتدا خارج است. این خروج، خروج موضوعی است، نه خروج به دلیل خاص.
پس تخصص یعنی خروج بدون دخول.
۳. تفاوت اصلی تخصیص و تخصص اصولیان میگویند: در تخصیص، دلیل خاص ظهور عام را محدود میکند. در تخصص، اصلاً ظهور عام شامل آن فرد نمیشود.
به بیان دیگر: تخصیص رفع حکم است تخصص رفع موضوع است.
این تفاوت در بسیاری از مباحث اصولی اثر دارد.
۴. آثار فقهی تفاوت تخصیص و تخصص الف) در تخصیص، نیاز به دلیل معتبر داریم چون ظهور عام را کنار میگذاریم. اما در تخصص، نیاز به دلیل نداریم؛ چون موضوع صدق نمیکند.
ب) تخصیص ممکن است مورد نزاع باشد اما تخصص هیچگاه مورد نزاع نیست.
ج) تخصیص ممکن است موجب تخصیص اکثر شود اما تخصص چنین خطری ندارد.
د) تخصیص گاهی مستهجن است اما تخصص هرگز مستهجن نیست.
۵. مثالهای مهم برای روشن شدن تفاوت الف) مثال تخصیص عام: السارق والسارقة فاقطعوا أیدیهما خاص: لا قطع إلا فی ربع دینار این تخصیص است، چون سارق کمتر از ربع دینار در ابتدا داخل در عموم بود.
ب) مثال تخصص عام: یوصیکم الله فی أولادکم کودک کافر از ابتدا «ولد» است، اما اگر دلیل بگوید کافر ارث نمیبرد، این تخصیص است. اما جنین سقطشده که روح نگرفته، اصلاً «ولد» نیست؛ این تخصص است.
ج) مثال دیگر عام: أکرم العلماء کسی که حافظ قرآن است اما عالم نیست، از ابتدا خارج است؛ این تخصص است. اما عالم فاسق با دلیل خارج میشود؛ این تخصیص است.
۶. چرا شناخت تفاوت این دو مهم است چون اگر موردی تخصص باشد، نیازی به دلیل خاص نداریم. اما اگر تخصیص باشد، باید دلیل معتبر داشته باشیم. این تفاوت در بسیاری از فروع فقهی تعیینکننده است.
مثلاً: آیا مجنون مکلف است؟ اگر بگوییم تخصص است، اصلاً داخل در عموم تکلیف نیست. اگر بگوییم تخصیص است، باید دلیل خاص داشته باشیم
موضوع درس در این درس وارد یکی از بنیادیترین مباحث عام و خاص میشویم: تمایز میان تخصیص و تخصص. این دو اصطلاح در ظاهر شبیهاند، اما در مبانی اصولی و آثار فقهی تفاوتهای مهمی دارند.
۱. تعریف تخصیص تخصیص یعنی اینکه دلیل خاص، بعض افراد عام را از حکم خارج کند. در تخصیص، عام در ابتدا شامل همه افراد است، اما دلیل خاص دایره آن را محدود میکند.
مثال: أکرم العلماء لا تکرم الفساق من العلماء فساق از عموم خارج میشوند، اما در ابتدا داخل بودند.
پس تخصیص یعنی خروج بعد از دخول.
۲. تعریف تخصص تخصص یعنی اینکه برخی افراد اصلاً از ابتدا داخل در عموم نبودند، هرچند ظاهر لفظ عام ممکن است چنین نشان دهد. در تخصص، خروج به دلیل خاص نیست، بلکه به دلیل عدم صدق موضوع است.
مثال: أکرم العلماء دیوانه عالم نیست، پس از ابتدا خارج است. این خروج، خروج موضوعی است، نه خروج به دلیل خاص.
پس تخصص یعنی خروج بدون دخول.
۳. تفاوت اصلی تخصیص و تخصص اصولیان میگویند: در تخصیص، دلیل خاص ظهور عام را محدود میکند. در تخصص، اصلاً ظهور عام شامل آن فرد نمیشود.
به بیان دیگر: تخصیص رفع حکم است تخصص رفع موضوع است.
این تفاوت در بسیاری از مباحث اصولی اثر دارد.
۴. آثار فقهی تفاوت تخصیص و تخصص الف) در تخصیص، نیاز به دلیل معتبر داریم چون ظهور عام را کنار میگذاریم. اما در تخصص، نیاز به دلیل نداریم؛ چون موضوع صدق نمیکند.
ب) تخصیص ممکن است مورد نزاع باشد اما تخصص هیچگاه مورد نزاع نیست.
ج) تخصیص ممکن است موجب تخصیص اکثر شود اما تخصص چنین خطری ندارد.
د) تخصیص گاهی مستهجن است اما تخصص هرگز مستهجن نیست.
۵. مثالهای مهم برای روشن شدن تفاوت الف) مثال تخصیص عام: السارق والسارقة فاقطعوا أیدیهما خاص: لا قطع إلا فی ربع دینار این تخصیص است، چون سارق کمتر از ربع دینار در ابتدا داخل در عموم بود.
ب) مثال تخصص عام: یوصیکم الله فی أولادکم کودک کافر از ابتدا «ولد» است، اما اگر دلیل بگوید کافر ارث نمیبرد، این تخصیص است. اما جنین سقطشده که روح نگرفته، اصلاً «ولد» نیست؛ این تخصص است.
ج) مثال دیگر عام: أکرم العلماء کسی که حافظ قرآن است اما عالم نیست، از ابتدا خارج است؛ این تخصص است. اما عالم فاسق با دلیل خارج میشود؛ این تخصیص است.
۶. چرا شناخت تفاوت این دو مهم است چون اگر موردی تخصص باشد، نیازی به دلیل خاص نداریم. اما اگر تخصیص باشد، باید دلیل معتبر داشته باشیم. این تفاوت در بسیاری از فروع فقهی تعیینکننده است.
مثلاً: آیا مجنون مکلف است؟ اگر بگوییم تخصص است، اصلاً داخل در عموم تکلیف نیست. اگر بگوییم تخصیص است، باید دلیل خاص داشته باشیم
