Related Articles

پژوهشگر فقه و حقوق اسلامی، علامه دکتر حشمدار، به مناسبت حلول ماه مبارک رمضان، با صدور پیامی فرا رسیدن این شهرالله الأعظم و موسم ضیافت الهی را به عموم مؤمنان، طلاب علوم دینی و جامعه علمی کشور تبریک گفت.

فوریه 14, 2026

نسبت قاعده اتلاف و قاعده لاضرر را توضیح دهید و نشان دهید چرا ضمان اتلاف به قاعده لاضرر مستند نیست.

ژانویه 13, 2026

آیا اصل برائت در شبهات موضوعیه، هنگامی که یقین سابق به حکم کلی نداریم ولی شک در تحقق موضوع تکلیف داریم، جریان دارد یا باید به اصل احتیاط یا استصحاب رجوع کرد؟

دسامبر 28, 2025

آیا اصل تخییر در موارد شبهه حکمیه، هنگامی که مکلف میان دو تکلیف الزامی متعارض و غیرقابل جمع قرار می‌گیرد، جریان دارد یا باید به اصول دیگر مانند احتیاط یا برائت رجوع کرد؟

دسامبر 28, 2025

آیا اصل برائت در اطراف علم اجمالی در شبهات حکمیه جاری می‌شود؟

دسامبر 28, 2025

آیا اصل برائت در موارد شبهه حکمیه، هنگامی که دلیل شرعی بر تکلیف وجود ندارد و تنها احتمال تکلیف مطرح است، جریان دارد یا باید به احتیاط رجوع کرد؟

دسامبر 28, 2025

اگر شارع به انجام کاری امر کند، آیا مقدمات آن کار نیز واجب می‌شود؟

مثال: شارع می‌گوید: «صلّ» آیا:

• وضو واجب می‌شود؟
• رفتن به مسجد واجب می‌شود؟
• تهیهٔ آب واجب می‌شود؟
• خرید آب واجب می‌شود؟
• کندن چاه واجب می‌شود؟

این پرسش، منشأ اختلافات مهمی میان اصولیان شده است.

۱) تعریف مقدّمه

اصولیان مقدّمه را به دو قسم کلّی تقسیم می‌کنند:

۱) مقدّمهٔ عقلی

کاری که بدون آن، انجام واجب ممکن نیست. مثال: وضو برای نماز.

۲) مقدّمهٔ شرعی

کاری که شارع آن را شرط واجب قرار داده است. مثال: طهارت برای نماز.

۳) مقدّمهٔ عادی

کاری که عرفاً مقدمهٔ انجام واجب است. مثال: رفتن به مسجد برای نماز جماعت.

۲) اقسام مقدّمه از حیث ارتباط با واجب

۱) مقدّمهٔ مفوّت

اگر ترک شود، واجب از دست می‌رود. مثال: تهیهٔ آب قبل از وقت نماز.

۲) مقدّمهٔ موصله

مقدمه‌ای که حتماً به انجام واجب منتهی می‌شود.

۳) مقدّمهٔ غیر موصله

ممکن است به انجام واجب منتهی شود، ممکن است نشود.

۳) محل نزاع

پرسش اصلی:

آیا مقدّمهٔ واجب، واجب است؟

سه احتمال:

1. مقدّمهٔ واجب، واجب است (وجوب مقدّمه)
2. مقدّمهٔ واجب، واجب نیست
3. فقط مقدّمهٔ موصله واجب است

۴) قول مشهور: مقدّمهٔ واجب، واجب است (وجوب مقدّمه)

مشهور اصولیان شیعه معتقدند:

مقدّمهٔ واجب، واجب است؛ اما این وجوب، «غیری» است، نه «نفسی».

توضیح

• وجوب نفسی = خودِ فعل مطلوب است
• وجوب غیری = فعل به خاطر رسیدن به واجب مطلوب است

مثال: وضو واجب است، اما نه به‌خاطر خودش؛ بلکه چون نماز بدون آن ممکن نیست.

قائلان مشهور

• آخوند خراسانی
• نائینی
• اصفهانی
• علامه طباطبایی
• خویی
• امام خمینی

۵) اقوال علما به‌صورت تفصیلی

۱) آخوند خراسانی

آخوند می‌گوید:

• وجوب مقدّمه، وجوب عقلی است
• عقل می‌گوید: «اگر چیزی بدون مقدمه ممکن نیست، مقدمه لازم است»
• این وجوب، «غیری» است
• وجوب غیری، آثار وجوب نفسی را ندارد
• مقدّمهٔ موصله و غیر موصله تفاوتی ندارند

آخوند تأکید می‌کند که وجوب مقدّمه، شرعی نیست؛ بلکه عقلی است.

۲) محقق نائینی

نائینی نیز قائل به وجوب مقدّمه است، اما تحلیل دقیق‌تری ارائه می‌کند:

• وجوب مقدّمه، عقلی است
• عقل حکم می‌کند: «مقدمهٔ واجب، واجب است»
• این وجوب، «غیری» است
• مقدّمهٔ موصله واجب است، نه غیر موصله
• زیرا عقل فقط مقدمه‌ای را لازم می‌داند که به واجب منتهی شود

نائینی نظریهٔ «وجوب مقدّمهٔ موصله» را مطرح می‌کند.

۳) محقق اصفهانی

اصفهانی با مبنای «تعهد» وارد بحث می‌شود:

• وجوب مقدّمه، نتیجهٔ تعهد مولا به طلب ذی‌المقدمه است
• تعهد به ذی‌المقدمه، تعهد به مقدمه را نیز اقتضا می‌کند
• این وجوب، غیری است
• مقدّمهٔ موصله واجب است، نه غیر موصله

اصفهانی تحلیل بسیار دقیق و فلسفی ارائه می‌کند.

۴) علامه طباطبایی

علامه تحلیل عرفی ارائه می‌کند:

• عرف از امر به شیء، لزوم مقدمات آن را می‌فهمد
• این لزوم، عقلی است
• وجوب مقدّمه، غیری است
• مقدّمهٔ موصله واجب است

۵) سید ابوالقاسم خویی

خویی از مدافعان قوی وجوب مقدّمه است:

• وجوب مقدّمه، عقلی است
• وجوب غیری است
• مقدّمهٔ موصله واجب است
• مقدّمهٔ غیر موصله واجب نیست
• وجوب مقدّمه، آثار وجوب نفسی را ندارد

۶) امام خمینی

امام خمینی نیز همین مبنا را می‌پذیرد:

• وجوب مقدّمه، عقلی است
• وجوب غیری است
• مقدّمهٔ موصله واجب است
• مقدّمهٔ غیر موصله واجب نیست
• معیار، فهم عرف است

امام تأکید می‌کند که وجوب مقدّمه، مولوی نیست؛ بلکه ارشادی است.

۶) ثمرات بحث مقدّمهٔ واجب

۱) در وضو و غسل

وضو واجب است چون مقدمهٔ نماز است.

۲) در تهیهٔ آب

اگر تهیهٔ آب مقدمهٔ نماز باشد → واجب است.

۳) در رفتن به مسجد

اگر نماز جماعت واجب نباشد → رفتن به مسجد واجب نیست.

۴) در حج

تهیهٔ مقدمات سفر واجب است.

۵) در اصول عملیه

اگر شک کنیم مقدمه واجب است یا نه:

• اگر مقدمهٔ موصله باشد → عقل حکم به وجوب می‌کند
• اگر غیر موصله باشد → اصل برائت

۷) جمع‌بندی تحلیلی

در یک نگاه تطبیقی:

• آخوند: وجوب مقدّمه، عقلی؛ موصله و غیر موصله فرقی ندارد
• نائینی: وجوب مقدّمهٔ موصله
• اصفهانی: وجوب مقدّمهٔ موصله
• علامه: وجوب مقدّمهٔ موصله
• خویی: وجوب مقدّمهٔ موصله
• امام خمینی: وجوب مقدّمهٔ موصله

نتیجه: در اصول شیعه، وجوب مقدّمه عقلی و غیری است، و بیشتر اصولیان قائل‌اند که فقط مقدّمهٔ موصله واجب است.

اگر شارع به انجام کاری امر کند، آیا مقدمات آن کار نیز واجب می‌شود؟

مثال: شارع می‌گوید: «صلّ» آیا:

• وضو واجب می‌شود؟
• رفتن به مسجد واجب می‌شود؟
• تهیهٔ آب واجب می‌شود؟
• خرید آب واجب می‌شود؟
• کندن چاه واجب می‌شود؟

این پرسش، منشأ اختلافات مهمی میان اصولیان شده است.

۱) تعریف مقدّمه

اصولیان مقدّمه را به دو قسم کلّی تقسیم می‌کنند:

۱) مقدّمهٔ عقلی

کاری که بدون آن، انجام واجب ممکن نیست. مثال: وضو برای نماز.

۲) مقدّمهٔ شرعی

کاری که شارع آن را شرط واجب قرار داده است. مثال: طهارت برای نماز.

۳) مقدّمهٔ عادی

کاری که عرفاً مقدمهٔ انجام واجب است. مثال: رفتن به مسجد برای نماز جماعت.

۲) اقسام مقدّمه از حیث ارتباط با واجب

۱) مقدّمهٔ مفوّت

اگر ترک شود، واجب از دست می‌رود. مثال: تهیهٔ آب قبل از وقت نماز.

۲) مقدّمهٔ موصله

مقدمه‌ای که حتماً به انجام واجب منتهی می‌شود.

۳) مقدّمهٔ غیر موصله

ممکن است به انجام واجب منتهی شود، ممکن است نشود.

۳) محل نزاع

پرسش اصلی:

آیا مقدّمهٔ واجب، واجب است؟

سه احتمال:

1. مقدّمهٔ واجب، واجب است (وجوب مقدّمه)
2. مقدّمهٔ واجب، واجب نیست
3. فقط مقدّمهٔ موصله واجب است

۴) قول مشهور: مقدّمهٔ واجب، واجب است (وجوب مقدّمه)

مشهور اصولیان شیعه معتقدند:

مقدّمهٔ واجب، واجب است؛ اما این وجوب، «غیری» است، نه «نفسی».

توضیح

• وجوب نفسی = خودِ فعل مطلوب است
• وجوب غیری = فعل به خاطر رسیدن به واجب مطلوب است

مثال: وضو واجب است، اما نه به‌خاطر خودش؛ بلکه چون نماز بدون آن ممکن نیست.

قائلان مشهور

• آخوند خراسانی
• نائینی
• اصفهانی
• علامه طباطبایی
• خویی
• امام خمینی

۵) اقوال علما به‌صورت تفصیلی

۱) آخوند خراسانی

آخوند می‌گوید:

• وجوب مقدّمه، وجوب عقلی است
• عقل می‌گوید: «اگر چیزی بدون مقدمه ممکن نیست، مقدمه لازم است»
• این وجوب، «غیری» است
• وجوب غیری، آثار وجوب نفسی را ندارد
• مقدّمهٔ موصله و غیر موصله تفاوتی ندارند

آخوند تأکید می‌کند که وجوب مقدّمه، شرعی نیست؛ بلکه عقلی است.

۲) محقق نائینی

نائینی نیز قائل به وجوب مقدّمه است، اما تحلیل دقیق‌تری ارائه می‌کند:

• وجوب مقدّمه، عقلی است
• عقل حکم می‌کند: «مقدمهٔ واجب، واجب است»
• این وجوب، «غیری» است
• مقدّمهٔ موصله واجب است، نه غیر موصله
• زیرا عقل فقط مقدمه‌ای را لازم می‌داند که به واجب منتهی شود

نائینی نظریهٔ «وجوب مقدّمهٔ موصله» را مطرح می‌کند.

۳) محقق اصفهانی

اصفهانی با مبنای «تعهد» وارد بحث می‌شود:

• وجوب مقدّمه، نتیجهٔ تعهد مولا به طلب ذی‌المقدمه است
• تعهد به ذی‌المقدمه، تعهد به مقدمه را نیز اقتضا می‌کند
• این وجوب، غیری است
• مقدّمهٔ موصله واجب است، نه غیر موصله

اصفهانی تحلیل بسیار دقیق و فلسفی ارائه می‌کند.

۴) علامه طباطبایی

علامه تحلیل عرفی ارائه می‌کند:

• عرف از امر به شیء، لزوم مقدمات آن را می‌فهمد
• این لزوم، عقلی است
• وجوب مقدّمه، غیری است
• مقدّمهٔ موصله واجب است

۵) سید ابوالقاسم خویی

خویی از مدافعان قوی وجوب مقدّمه است:

• وجوب مقدّمه، عقلی است
• وجوب غیری است
• مقدّمهٔ موصله واجب است
• مقدّمهٔ غیر موصله واجب نیست
• وجوب مقدّمه، آثار وجوب نفسی را ندارد

۶) امام خمینی

امام خمینی نیز همین مبنا را می‌پذیرد:

• وجوب مقدّمه، عقلی است
• وجوب غیری است
• مقدّمهٔ موصله واجب است
• مقدّمهٔ غیر موصله واجب نیست
• معیار، فهم عرف است

امام تأکید می‌کند که وجوب مقدّمه، مولوی نیست؛ بلکه ارشادی است.

۶) ثمرات بحث مقدّمهٔ واجب

۱) در وضو و غسل

وضو واجب است چون مقدمهٔ نماز است.

۲) در تهیهٔ آب

اگر تهیهٔ آب مقدمهٔ نماز باشد → واجب است.

۳) در رفتن به مسجد

اگر نماز جماعت واجب نباشد → رفتن به مسجد واجب نیست.

۴) در حج

تهیهٔ مقدمات سفر واجب است.

۵) در اصول عملیه

اگر شک کنیم مقدمه واجب است یا نه:

• اگر مقدمهٔ موصله باشد → عقل حکم به وجوب می‌کند
• اگر غیر موصله باشد → اصل برائت

۷) جمع‌بندی تحلیلی

در یک نگاه تطبیقی:

• آخوند: وجوب مقدّمه، عقلی؛ موصله و غیر موصله فرقی ندارد
• نائینی: وجوب مقدّمهٔ موصله
• اصفهانی: وجوب مقدّمهٔ موصله
• علامه: وجوب مقدّمهٔ موصله
• خویی: وجوب مقدّمهٔ موصله
• امام خمینی: وجوب مقدّمهٔ موصله

نتیجه: در اصول شیعه، وجوب مقدّمه عقلی و غیری است، و بیشتر اصولیان قائل‌اند که فقط مقدّمهٔ موصله واجب است.