سامانه مشاوره رایگان قضایی جمهوری اسلامی ایران حجت الاسلام و المسلمین دکتر حشمدار
Related Articles
آیا غایت، دلالت دارد بر انتفاء حکم بعد از غایت؟
مثال: «كلوا واشربوا حتى يتبين لكم الخيط الأبيض» آیا مفهومش این است که بعد از تبین، خوردن و آشامیدن حرام است؟
این پرسش منشأ اختلاف میان اصولیان شده است.
۱) محل نزاع
غایت دو بخش دارد:
- مغیّا: حکمی که محدود میشود
- غایت: نقطهٔ پایان حکم
پرسش: آیا غایت فقط حدّ پایان حکم را نشان میدهد یا علاوه بر آن، دلالت بر انتفاء حکم بعد از غایت نیز دارد؟
۲) قول مشهور: غایت «مفهوم دارد»
(یعنی دلالت بر انتفاء حکم بعد از غایت)
مشهور اصولیان شیعه معتقدند:
غایت، مفهوم دارد.
یعنی:
«كلوا واشربوا حتى يتبين لكم الخيط الأبيض» بعد از تبین → خوردن و آشامیدن جایز نیست
دلیل مشهور
- عرف از غایت، «انتهاء حکم» را میفهمد
- یعنی حکم تا غایت هست و بعد از آن نیست
- غایت، مانند «حدّ» است و حدّ، انحصار میآورد
قائلان مشهور
- آخوند خراسانی
- نائینی
- اصفهانی
- علامه طباطبایی
- خویی
- امام خمینی
۳) قول منکران: غایت «مفهوم ندارد»
برخی اصولیان (بیشتر قدما) گفتهاند:
غایت فقط حدّ پایان حکم را نشان میدهد، اما دلالت بر انتفاء حکم بعد از غایت ندارد.
دلیل
- غایت، فقط «محدودکننده» است
- نه «علت منحصره»
- مفهوم غایت، خلاف اصل است
این قول در اصول شیعه طرفدار جدی ندارد.
۴) اقوال علما بهصورت تفصیلی
۱) آخوند خراسانی
آخوند میگوید:
- غایت مفهوم دارد
- زیرا عرف از غایت، «انتهاء حکم» را میفهمد
- یعنی حکم تا غایت هست و بعد از آن نیست
- این دلالت، عرفی است، نه عقلی
۲) محقق نائینی
نائینی نیز قائل به مفهوم غایت است:
- غایت، ظهور در «انتهاء حکم» دارد
- یعنی حکم تا غایت ثابت است
- و بعد از غایت منتفی است
- این دلالت، اقوی از مفهوم وصف است
نائینی تأکید میکند که غایت، «مفهوم» دارد مگر قرینهٔ خلاف باشد.
۳) محقق اصفهانی
اصفهانی با مبنای «تعهد» وارد بحث میشود:
- غایت یعنی تعهد مولا به حکم تا نقطهٔ خاص
- عدم تعهد بعد از غایت، ظهور در انتفاء حکم دارد
- پس غایت مفهوم دارد
۴) علامه طباطبایی
علامه تحلیل عرفی ارائه میکند:
- عرف از غایت، «حدّ پایان» را میفهمد
- و این یعنی بعد از غایت، حکم نیست
- پس غایت مفهوم دارد
۵) سید ابوالقاسم خویی
خویی از مدافعان قوی مفهوم غایت است:
- غایت، اقوی مفاهیم بعد از مفهوم شرط است
- عرف از غایت، انتفاء حکم بعد از غایت را میفهمد
- پس مفهوم غایت ثابت است
۶) امام خمینی
امام خمینی نیز همین مبنا را میپذیرد:
- غایت مفهوم دارد
- زیرا عرف از غایت، «انتهاء حکم» را میفهمد
- مفهوم غایت، دلالت عرفی است
- نهی از مفهوم غایت، خلاف ظاهر است
۵) مواردی که غایت «مفهوم ندارد»
اصولیان چند مورد استثنایی ذکر کردهاند:
۱) غایت برای «موضوع» باشد، نه برای «حکم»
مثال: «أحلّ الله البیع حتى یقوم القائم» اینجا غایت برای موضوع است، نه حکم.
۲) غایت برای «توضیح» باشد
مثال: «سرت من البصرة إلى الکوفة» اینجا غایت فقط بیان مسیر است.
۳) غایت برای «تحدید مکان» باشد
مثل: «امشِ إلى المسجد» (غایت مکانی است، نه حکمی)
۶) ثمرات بحث مفهوم غایت
۱) در روزه
«كلوا واشربوا حتى يتبين لكم الخيط الأبيض» → بعد از تبین، خوردن حرام است.
۲) در طهارت
«اغسل وجهك إلى المرافق» → آیا بعد از مرافق شستن لازم نیست؟ → مشهور: مفهوم دارد.
۳) در معاملات
«أحلّ الله البیع حتى یقوم القائم» → غایت برای موضوع است، نه حکم → مفهوم ندارد.
۴) در اصول عملیه
اگر شک کنیم غایت مفهوم دارد یا نه:
- چون مفهوم، دلالت زائد است
- اصل برائت از مفهوم جاری میشود
- مگر ظهور عرفی قوی باشد
۷) جمعبندی تحلیلی
در یک نگاه تطبیقی:
- آخوند: مفهوم دارد
- نائینی: مفهوم دارد
- اصفهانی: مفهوم دارد
- علامه: مفهوم دارد
- خویی: مفهوم دارد
- امام خمینی: مفهوم دارد
- قدما: برخی منکر مفهوم
نتیجه: در اصول شیعه، غایت غالباً مفهوم دارد و از اقوی مفاهیم پس از مفهوم شرط شمرده میشود
آیا غایت، دلالت دارد بر انتفاء حکم بعد از غایت؟
مثال: «كلوا واشربوا حتى يتبين لكم الخيط الأبيض» آیا مفهومش این است که بعد از تبین، خوردن و آشامیدن حرام است؟
این پرسش منشأ اختلاف میان اصولیان شده است.
۱) محل نزاع
غایت دو بخش دارد:
- مغیّا: حکمی که محدود میشود
- غایت: نقطهٔ پایان حکم
پرسش: آیا غایت فقط حدّ پایان حکم را نشان میدهد یا علاوه بر آن، دلالت بر انتفاء حکم بعد از غایت نیز دارد؟
۲) قول مشهور: غایت «مفهوم دارد»
(یعنی دلالت بر انتفاء حکم بعد از غایت)
مشهور اصولیان شیعه معتقدند:
غایت، مفهوم دارد.
یعنی:
«كلوا واشربوا حتى يتبين لكم الخيط الأبيض» بعد از تبین → خوردن و آشامیدن جایز نیست
دلیل مشهور
- عرف از غایت، «انتهاء حکم» را میفهمد
- یعنی حکم تا غایت هست و بعد از آن نیست
- غایت، مانند «حدّ» است و حدّ، انحصار میآورد
قائلان مشهور
- آخوند خراسانی
- نائینی
- اصفهانی
- علامه طباطبایی
- خویی
- امام خمینی
۳) قول منکران: غایت «مفهوم ندارد»
برخی اصولیان (بیشتر قدما) گفتهاند:
غایت فقط حدّ پایان حکم را نشان میدهد، اما دلالت بر انتفاء حکم بعد از غایت ندارد.
دلیل
- غایت، فقط «محدودکننده» است
- نه «علت منحصره»
- مفهوم غایت، خلاف اصل است
این قول در اصول شیعه طرفدار جدی ندارد.
۴) اقوال علما بهصورت تفصیلی
۱) آخوند خراسانی
آخوند میگوید:
- غایت مفهوم دارد
- زیرا عرف از غایت، «انتهاء حکم» را میفهمد
- یعنی حکم تا غایت هست و بعد از آن نیست
- این دلالت، عرفی است، نه عقلی
۲) محقق نائینی
نائینی نیز قائل به مفهوم غایت است:
- غایت، ظهور در «انتهاء حکم» دارد
- یعنی حکم تا غایت ثابت است
- و بعد از غایت منتفی است
- این دلالت، اقوی از مفهوم وصف است
نائینی تأکید میکند که غایت، «مفهوم» دارد مگر قرینهٔ خلاف باشد.
۳) محقق اصفهانی
اصفهانی با مبنای «تعهد» وارد بحث میشود:
- غایت یعنی تعهد مولا به حکم تا نقطهٔ خاص
- عدم تعهد بعد از غایت، ظهور در انتفاء حکم دارد
- پس غایت مفهوم دارد
۴) علامه طباطبایی
علامه تحلیل عرفی ارائه میکند:
- عرف از غایت، «حدّ پایان» را میفهمد
- و این یعنی بعد از غایت، حکم نیست
- پس غایت مفهوم دارد
۵) سید ابوالقاسم خویی
خویی از مدافعان قوی مفهوم غایت است:
- غایت، اقوی مفاهیم بعد از مفهوم شرط است
- عرف از غایت، انتفاء حکم بعد از غایت را میفهمد
- پس مفهوم غایت ثابت است
۶) امام خمینی
امام خمینی نیز همین مبنا را میپذیرد:
- غایت مفهوم دارد
- زیرا عرف از غایت، «انتهاء حکم» را میفهمد
- مفهوم غایت، دلالت عرفی است
- نهی از مفهوم غایت، خلاف ظاهر است
۵) مواردی که غایت «مفهوم ندارد»
اصولیان چند مورد استثنایی ذکر کردهاند:
۱) غایت برای «موضوع» باشد، نه برای «حکم»
مثال: «أحلّ الله البیع حتى یقوم القائم» اینجا غایت برای موضوع است، نه حکم.
۲) غایت برای «توضیح» باشد
مثال: «سرت من البصرة إلى الکوفة» اینجا غایت فقط بیان مسیر است.
۳) غایت برای «تحدید مکان» باشد
مثل: «امشِ إلى المسجد» (غایت مکانی است، نه حکمی)
۶) ثمرات بحث مفهوم غایت
۱) در روزه
«كلوا واشربوا حتى يتبين لكم الخيط الأبيض» → بعد از تبین، خوردن حرام است.
۲) در طهارت
«اغسل وجهك إلى المرافق» → آیا بعد از مرافق شستن لازم نیست؟ → مشهور: مفهوم دارد.
۳) در معاملات
«أحلّ الله البیع حتى یقوم القائم» → غایت برای موضوع است، نه حکم → مفهوم ندارد.
۴) در اصول عملیه
اگر شک کنیم غایت مفهوم دارد یا نه:
- چون مفهوم، دلالت زائد است
- اصل برائت از مفهوم جاری میشود
- مگر ظهور عرفی قوی باشد
۷) جمعبندی تحلیلی
در یک نگاه تطبیقی:
- آخوند: مفهوم دارد
- نائینی: مفهوم دارد
- اصفهانی: مفهوم دارد
- علامه: مفهوم دارد
- خویی: مفهوم دارد
- امام خمینی: مفهوم دارد
- قدما: برخی منکر مفهوم
نتیجه: در اصول شیعه، غایت غالباً مفهوم دارد و از اقوی مفاهیم پس از مفهوم شرط شمرده میشود
