سامانه مشاوره رایگان قضایی جمهوری اسلامی ایران حجت الاسلام و المسلمین دکتر حشمدار
Related Articles
اگر شارع از یک عبادت یا معامله نهی کند، آیا آن عبادت یا معامله باطل میشود؟
مثالها:
- «لا تصلّ فی الدار المغصوبة»
- «لا تبع ما لیس عندک»
- «لا تصلّ فی وبر ما لا یؤکل لحمه»
- «نهی از بیع غرری»
- «نهی از نکاح در عدّه»
این پرسش منشأ اختلافات مهمی میان اصولیان شده است.
۱) محل نزاع
نهی دو نوع است:
۱) نهی عبادی
نهی از خودِ عبادت یا از قید عبادت مثال: «لا تصلّ فی وبر ما لا یؤکل لحمه»
۲) نهی معاملی
نهی از خودِ معامله یا از شرط معامله مثال: «نهی النبی عن بیع الغرر»
پرسش: آیا این نهیها موجب فساد میشوند؟
۲) قول مشهور: نهی در عبادات موجب فساد است
اما نهی در معاملات، بسته به نوع نهی است
مشهور اصولیان شیعه معتقدند:
۱) در عبادات
نهی، موجب فساد است زیرا عبادت باید «قربت» داشته باشد و فعل منهیعنه، قابلیت تقرب ندارد.
۲) در معاملات
نهی، همیشه موجب فساد نیست بلکه باید دید نهی به کجا تعلق گرفته:
- اگر نهی به خود معامله تعلق گیرد → معامله باطل
- اگر نهی به امر خارج تعلق گیرد → معامله صحیح
این تفصیل، مبنای مشهور متأخرین است.
۳) اقوال علما بهصورت تفصیلی
۱) آخوند خراسانی
در عبادات
- نهی موجب فساد است
- زیرا عبادت باید «مأموربه» باشد
- فعل منهیعنه، مأموربه نیست
- پس عبادت باطل است
در معاملات
آخوند تفصیل میدهد:
- اگر نهی به سبب یا مسبّب تعلق گیرد → فساد
- اگر نهی به امر خارج تعلق گیرد → صحت
مثال: نهی از بیع غصبی → نهی به سبب → بطلان نهی از بیع وقت اذان → نهی به امر خارج → صحت
۲) محقق نائینی
نائینی تحلیل دقیقتری ارائه میکند:
در عبادات
- نهی موجب فساد است
- زیرا عبادت باید «قربت» داشته باشد
- و قربت با منهیعنه جمع نمیشود
در معاملات
- نهی اگر به سبب تعلق گیرد → بطلان
- اگر به مسبّب تعلق گیرد → بطلان
- اگر به امر خارج تعلق گیرد → صحت
نائینی تأکید میکند که «نهی وضعی» و «نهی تکلیفی» باید تفکیک شوند.
۳) محقق اصفهانی
اصفهانی با مبنای «تعهد» وارد بحث میشود:
در عبادات
- نهی موجب فساد است
- زیرا تعهد مولا به ترک، با تعهد به قربت جمع نمیشود
در معاملات
- نهی از معامله، اگر به حقیقت معامله تعلق گیرد → بطلان
- اگر به امر خارج تعلق گیرد → صحت
اصفهانی تحلیل فلسفی بسیار عمیقی ارائه میکند.
۴) علامه طباطبایی
علامه تحلیل عرفی ارائه میکند:
در عبادات
- عرف از نهی، فساد را میفهمد
- زیرا عبادت باید محبوب باشد
- و فعل منهیعنه محبوب نیست
در معاملات
- عرف فرق میگذارد
- اگر نهی به خود معامله باشد → بطلان
- اگر به امر خارج باشد → صحت
۵) سید ابوالقاسم خویی
خویی از مدافعان قوی تفصیل مشهور است:
در عبادات
- نهی موجب فساد است
- زیرا عبادت باید «قربت» داشته باشد
- و قربت با منهیعنه جمع نمیشود
در معاملات
- نهی از معامله، اگر به سبب یا مسبّب باشد → بطلان
- اگر به امر خارج باشد → صحت
خویی این مبنا را در بسیاری از فروع فقهی بهکار میگیرد.
۶) امام خمینی
امام خمینی نیز همین مبنا را میپذیرد:
در عبادات
- نهی موجب فساد است
- زیرا عبادت باید «قربت» داشته باشد
- و قربت با منهیعنه جمع نمیشود
در معاملات
- نهی اگر به حقیقت معامله تعلق گیرد → بطلان
- اگر به امر خارج تعلق گیرد → صحت
- معیار، فهم عرف است
امام تأکید میکند که «نهی تکلیفی» همیشه موجب فساد نیست.
۴) ثمرات بحث اقتضاء نهی برای فساد
۱) نماز در مکان غصبی
- نهی از غصب → امر خارج
- پس نماز صحیح است (بر مبنای امکان اجتماع امر و نهی)
۲) وضو با آب غصبی
- نهی از غصب → امر خارج
- وضو صحیح است
۳) بیع غرری
- نهی به حقیقت معامله تعلق گرفته
- پس معامله باطل است
۴) نکاح در عدّه
- نهی به حقیقت نکاح تعلق گرفته
- نکاح باطل است
۵) بیع وقت اذان
- نهی به امر خارج تعلق گرفته
- بیع صحیح است
۵) جمعبندی تحلیلی
در یک نگاه تطبیقی:
عبادات
- آخوند: نهی = فساد
- نائینی: نهی = فساد
- اصفهانی: نهی = فساد
- علامه: نهی = فساد
- خویی: نهی = فساد
- امام خمینی: نهی = فساد
معاملات
- آخوند: تفصیل
- نائینی: تفصیل
- اصفهانی: تفصیل
- علامه: تفصیل
- خویی: تفصیل
- امام خمینی: تفصیل
نتیجه: در اصول شیعه، نهی در عبادات = فساد نهی در معاملات = تفصیل میان نهی به سبب/مسبّب و نهی به امر خارج
اگر شارع از یک عبادت یا معامله نهی کند، آیا آن عبادت یا معامله باطل میشود؟
مثالها:
- «لا تصلّ فی الدار المغصوبة»
- «لا تبع ما لیس عندک»
- «لا تصلّ فی وبر ما لا یؤکل لحمه»
- «نهی از بیع غرری»
- «نهی از نکاح در عدّه»
این پرسش منشأ اختلافات مهمی میان اصولیان شده است.
۱) محل نزاع
نهی دو نوع است:
۱) نهی عبادی
نهی از خودِ عبادت یا از قید عبادت مثال: «لا تصلّ فی وبر ما لا یؤکل لحمه»
۲) نهی معاملی
نهی از خودِ معامله یا از شرط معامله مثال: «نهی النبی عن بیع الغرر»
پرسش: آیا این نهیها موجب فساد میشوند؟
۲) قول مشهور: نهی در عبادات موجب فساد است
اما نهی در معاملات، بسته به نوع نهی است
مشهور اصولیان شیعه معتقدند:
۱) در عبادات
نهی، موجب فساد است زیرا عبادت باید «قربت» داشته باشد و فعل منهیعنه، قابلیت تقرب ندارد.
۲) در معاملات
نهی، همیشه موجب فساد نیست بلکه باید دید نهی به کجا تعلق گرفته:
- اگر نهی به خود معامله تعلق گیرد → معامله باطل
- اگر نهی به امر خارج تعلق گیرد → معامله صحیح
این تفصیل، مبنای مشهور متأخرین است.
۳) اقوال علما بهصورت تفصیلی
۱) آخوند خراسانی
در عبادات
- نهی موجب فساد است
- زیرا عبادت باید «مأموربه» باشد
- فعل منهیعنه، مأموربه نیست
- پس عبادت باطل است
در معاملات
آخوند تفصیل میدهد:
- اگر نهی به سبب یا مسبّب تعلق گیرد → فساد
- اگر نهی به امر خارج تعلق گیرد → صحت
مثال: نهی از بیع غصبی → نهی به سبب → بطلان نهی از بیع وقت اذان → نهی به امر خارج → صحت
۲) محقق نائینی
نائینی تحلیل دقیقتری ارائه میکند:
در عبادات
- نهی موجب فساد است
- زیرا عبادت باید «قربت» داشته باشد
- و قربت با منهیعنه جمع نمیشود
در معاملات
- نهی اگر به سبب تعلق گیرد → بطلان
- اگر به مسبّب تعلق گیرد → بطلان
- اگر به امر خارج تعلق گیرد → صحت
نائینی تأکید میکند که «نهی وضعی» و «نهی تکلیفی» باید تفکیک شوند.
۳) محقق اصفهانی
اصفهانی با مبنای «تعهد» وارد بحث میشود:
در عبادات
- نهی موجب فساد است
- زیرا تعهد مولا به ترک، با تعهد به قربت جمع نمیشود
در معاملات
- نهی از معامله، اگر به حقیقت معامله تعلق گیرد → بطلان
- اگر به امر خارج تعلق گیرد → صحت
اصفهانی تحلیل فلسفی بسیار عمیقی ارائه میکند.
۴) علامه طباطبایی
علامه تحلیل عرفی ارائه میکند:
در عبادات
- عرف از نهی، فساد را میفهمد
- زیرا عبادت باید محبوب باشد
- و فعل منهیعنه محبوب نیست
در معاملات
- عرف فرق میگذارد
- اگر نهی به خود معامله باشد → بطلان
- اگر به امر خارج باشد → صحت
۵) سید ابوالقاسم خویی
خویی از مدافعان قوی تفصیل مشهور است:
در عبادات
- نهی موجب فساد است
- زیرا عبادت باید «قربت» داشته باشد
- و قربت با منهیعنه جمع نمیشود
در معاملات
- نهی از معامله، اگر به سبب یا مسبّب باشد → بطلان
- اگر به امر خارج باشد → صحت
خویی این مبنا را در بسیاری از فروع فقهی بهکار میگیرد.
۶) امام خمینی
امام خمینی نیز همین مبنا را میپذیرد:
در عبادات
- نهی موجب فساد است
- زیرا عبادت باید «قربت» داشته باشد
- و قربت با منهیعنه جمع نمیشود
در معاملات
- نهی اگر به حقیقت معامله تعلق گیرد → بطلان
- اگر به امر خارج تعلق گیرد → صحت
- معیار، فهم عرف است
امام تأکید میکند که «نهی تکلیفی» همیشه موجب فساد نیست.
۴) ثمرات بحث اقتضاء نهی برای فساد
۱) نماز در مکان غصبی
- نهی از غصب → امر خارج
- پس نماز صحیح است (بر مبنای امکان اجتماع امر و نهی)
۲) وضو با آب غصبی
- نهی از غصب → امر خارج
- وضو صحیح است
۳) بیع غرری
- نهی به حقیقت معامله تعلق گرفته
- پس معامله باطل است
۴) نکاح در عدّه
- نهی به حقیقت نکاح تعلق گرفته
- نکاح باطل است
۵) بیع وقت اذان
- نهی به امر خارج تعلق گرفته
- بیع صحیح است
۵) جمعبندی تحلیلی
در یک نگاه تطبیقی:
عبادات
- آخوند: نهی = فساد
- نائینی: نهی = فساد
- اصفهانی: نهی = فساد
- علامه: نهی = فساد
- خویی: نهی = فساد
- امام خمینی: نهی = فساد
معاملات
- آخوند: تفصیل
- نائینی: تفصیل
- اصفهانی: تفصیل
- علامه: تفصیل
- خویی: تفصیل
- امام خمینی: تفصیل
نتیجه: در اصول شیعه، نهی در عبادات = فساد نهی در معاملات = تفصیل میان نهی به سبب/مسبّب و نهی به امر خارج
