اصول فقه از منظر فقیه محقق، حجت‌الاسلام دکتر حشمدار (دام ظلّه)

۱. حالت اول: خاص مجمل و عام مبین این حالت مهم‌ترین و پرکاربردترین حالت است. اصولیان می‌گویند: اگر خاص منفصل باشد و مجمل باشد، اجمال آن به عام سرایت نمی‌کند. چرا؟ چون ظهور عام قبلاً منعقد شده و مخصص منفصل نمی‌تواند آن را از بین ببرد. مثال: عام: أکرم العلماء خاص منفصل مجمل: لا تکرم الفساق و نمی‌دانیم «فاسق» یعنی …

۱. مفهوم لقب چیست لقب یعنی ذکر یک عنوان بدون اینکه دلالت بر انحصار داشته باشد. مثال: أکرم العالم عرف نمی‌گوید: «غیر عالم را اکرام نکن.» چرا؟ چون «عالم» فقط بیان موضوع است، نه تحدید حکم. پس مفهوم لقب یعنی: «فهم نفی حکم از غیر مورد لقب» و اصولیان می‌گویند: این فهم باطل است. ۲. چرا مفهوم لقب بی‌اعتبار است …

۱. حصر چیست حصر یعنی محدود کردن حکم به یک فرد یا یک گروه خاص، به‌گونه‌ای که عرف بفهمد حکم فقط در همان محدوده ثابت است و در غیر آن نفی می‌شود. ادات مشهور حصر: إنما لا… إلا ما… إلا تقدیم ما حقه التأخیر (در برخی موارد) مثال: إنما المؤمنون إخوة عرف می‌فهمد: اخوتِ شرعی مخصوص مؤمنان است، نه همه …

موضوع درس در این درس وارد یکی از مهم‌ترین مباحث دلالت‌های التزامی می‌شویم: «تخصیص عام به وسیله مفهوم شرط». مفهوم شرط از معدود مفاهیمی است که اصولیان آن را معتبر دانسته و برای آن قدرت تخصیص قائل‌اند. ۱. مفهوم شرط چیست مفهوم شرط یعنی: اگر حکمی بر شرطی معلق شد، عرف می‌فهمد که با نبودن آن شرط، حکم نیز منتفی …

۱. تعریف دلیل مردد دلیل مردد یعنی دلیلی که: قطعاً برخی افراد را خارج می‌کند اما خروج دقیق آن مشخص نیست مثال مشهور: عام: أکرم العلماء خاص مردد: لا تکرم أحد هذین (زید یا عمرو) اما نمی‌دانیم کدام‌یک فاسق است. در اینجا «خروج» قطعی است، اما «مصداق خروج» مردد است. ۲. آیا دلیل مردد می‌تواند عام را تخصیص بزند اصولیان …

۱. تعریف سیره متشرعه سیره متشرعه یعنی رفتار مستمر و قطعی دینداران در عصر معصوم، به‌گونه‌ای که معلوم باشد این رفتار با اطلاع و امضای معصوم انجام می‌شده. این سیره حجت است، چون: یا معصوم آن را تأیید کرده یا اگر خلاف شرع بود، ردع می‌کرد پس سکوت معصوم در برابر سیره، امضای آن است. ۲. آیا سیره متشرعه می‌تواند …

۱. دلیل لبّی چیست دلیل لبّی دلیلی است که از الفاظ به‌دست نمی‌آید، بلکه از فهم عقلایی، سیره، اجماع یا قواعد قطعی غیرلفظی حاصل می‌شود. مثل: اجماع سیره عقلا بنای عقلاء قواعد قطعی مانند «قبح عقاب بلا بیان» این دلایل «لفظ» ندارند، پس دلالتشان محدود به قدر متیقن است. ۲. آیا دلیل لبّی می‌تواند عام را تخصیص بزند بله، اصولیان …

۱. تعریف تخصیص عقلی مستقل تخصیص عقلی مستقل یعنی اینکه عقل، بدون کمک دلیل لفظی، حکم کند که برخی افرادِ مشمولِ عام، نمی‌توانند داخل در حکم باشند. در اینجا عقل «حکم» می‌کند، نه اینکه فقط «موضوع» را تشخیص دهد. مثال: عام: صلّ عقل: تکلیفِ عاجز قبیح است نتیجه: عاجز از عموم خارج می‌شود. این خروج، خروج حکمی است، نه موضوعی. …

۱. دلالت عام بر عموم اصولیان اتفاق دارند که عام، ظهور در شمول دارد. یعنی وقتی گفته می‌شود: أکرم العلماء عرف می‌فهمد که همه علما واجب‌الاکرام‌اند. این ظهور، ظهور عرفی است، نه عقلی و نه وضعی محض. ۲. آیا دلالت عام قطعی است یا ظنی این پرسش مهمی است. اصولیان می‌گویند: دلالت عام بر عموم، ظهور است و ظهور همیشه …

استثناء یکی از روشن‌ترین ادوات دلالت در زبان عربی است. مثال مشهور: «جاء القومُ إلّا زیداً» «لا صلاةَ إلّا بطَهور» «لا إلهَ إلّا الله» پرسش اصلی: آیا استثناء دلالت دارد بر نفی حکم از غیر مستثنی؟ و نیز: آیا استثناء همان کارکرد غایت را دارد؟ ۱) محل نزاع استثناء دو بخش دارد: مستثنى منه: جملهٔ اصلی مستثنى: مورد خارج‌شده از …