اصول فقه از منظر فقیه محقق، حجت‌الاسلام دکتر حشمدار (دام ظلّه)

پژوهشگر فقه و حقوق اسلامی، علامه دکتر حشمدار، به مناسبت حلول ماه مبارک رمضان، با صدور پیامی فرا رسیدن این شهرالله الأعظم و موسم ضیافت الهی را به عموم مؤمنان، طلاب علوم دینی و جامعه علمی کشور تبریک گفت. در این پیام، ایشان ماه رمضان را فرصتی بی‌بدیل برای تهذیب نفس، تعمیق معرفت دینی و تجدید عهد با قرآن کریم …

نسبت قاعده اتلاف و قاعده لاضرر را توضیح دهید و نشان دهید چرا ضمان اتلاف به قاعده لاضرر مستند نیست. پاسخ قاعده اتلاف منشأ جعل حکم ضمان است و مستند مستقل دارد، در حالی که قاعده لاضرر ناظر به نفی حکم ضرری است. ضمان اتلاف ناشی از تحقق تلف و استناد آن به فعل شخص است، نه صرف وجود ضرر. …

در شبهات موضوعیه، اگر یقین سابق به حکم کلی وجود نداشته باشد و تنها شک در تحقق موضوع تکلیف مطرح باشد، اصل برائت جریان دارد؛ زیرا عقل و نقل هر دو بر این دلالت دارند که «قبح عقاب بلا بیان» مانع از الزام مکلف به تکلیف مشکوک می‌شود. مثلاً اگر مکلف شک کند که مایعی خون است یا نه، و …

اصل تخییر در جایی مطرح می‌شود که مکلف با دو حکم الزامی مواجه باشد که جمع میان آن‌ها ممکن نیست و هیچ‌یک بر دیگری ترجیح ندارد. عقل در چنین وضعی حکم به تخییر می‌کند؛ یعنی مکلف مجاز است یکی از دو طرف را انتخاب کند و در ترک دیگری معذور است. اما اصولیان این مسئله را با دقت تحلیل کرده‌اند. …

مبنای منجّزیت علم اجمالی این است که اگر مکلف یقین اجمالی به وجود تکلیف در یکی از چند طرف داشته باشد، عقل «قبح مخالفت قطعیه» و غالباً «لزوم موافقت قطعیه» را اقتضا می‌کند. بر این اساس، برائت به‌طور ابتدایی در هر طرف به‌صورت مستقل جریان ندارد، زیرا جریان همزمان برائت در همه اطراف مستلزم ترخیص در مخالفت قطعیه است که …

اصولیان در اینجا دو مبنا دارند. بر اساس مبنای مشهور، اصل برائت در شبهات حکمیه جاری است؛ زیرا عقل و نقل هر دو بر این دلالت دارند که «رفع ما لا یعلمون» و «قبح عقاب بلا بیان» مانع از الزام مکلف به تکلیف مشکوک می‌شود. بنابراین، در فقدان دلیل معتبر، مکلف بری‌ءالذمه است. در مقابل، برخی اصولیان قائل به جریان …

اصولیان در اینجا دو دیدگاه دارند. برخی معتقدند که استصحاب در فرض تعارض با اجماع یا شهرت فتوایی جریان ندارد؛ زیرا اجماع و شهرت به‌عنوان کاشف از رأی شارع، مقدم بر اصل عملی‌اند و استصحاب تنها در فقدان دلیل معتبر کاربرد دارد. از نگاه این گروه، اگر اجماع یا شهرت بر خلاف بقای حکم سابق باشد، استصحاب کنار می‌رود. در …

این مسئله از دشوارترین مباحث اصولی است. برخی اصولیان معتقدند استصحاب در این فرض جاری است؛ زیرا ملاک و مصلحت حکم در دسترس مکلف نیست و تنها چیزی که او در اختیار دارد همان یقین سابق به حکم است. بنابراین، تا زمانی که شارع به‌طور قطعی تغییر ملاک را اعلام نکرده، مکلف باید بر اساس استصحاب عمل کند. در مقابل، …

اصولیان در اینجا اختلاف جدی دارند. برخی معتقدند که استصحاب در فرض احتمال نسخ جاری نیست؛ زیرا نسخ به معنای رفع حکم از سوی شارع است و شک در بقای حکم در اینجا ناشی از احتمال جعل جدید است نه بقای حکم سابق. از نگاه این گروه، استصحاب تنها در جایی معنا دارد که شک در بقای همان جعل سابق …

اصولیان این مسئله را با تفکیک میان دو حالت بررسی کرده‌اند:اگر یقین سابق به سبب داریم و شک در بقای آن مطرح شود، استصحاب سبب جاری می‌شود و آثار آن بر مسبّب نیز مترتب می‌گردد. مثلاً اگر یقین به نجاست خون داشته باشیم و شک در بقای آن کنیم، استصحاب نجاست خون جاری می‌شود و نجاست لباس آلوده به آن …